Fietsen door Gaasterland

Zuidwest Friesland is een Nationaal Landschap, en terecht want het is prachtig en zeer afwisselend. Het is 51.420 ha groot en de grenzen zijn duidelijk: de A6, de A7 en het IJsselmeer. Het bijzondere is dat op een klein oppervlak vier landschapstypen in elkaar overlopen:

• Zeekleigebied;
• Veen- en merengebied;
• IJsselmeerkust;
• Gaasterland.

Op het kaartje is groen = zeeklei; paarsblauw = veen en meren; geel en rood = zand en keileem van Gaasterland.

Ik ben net terug van een paar dagen Gaasterland. We waren met zijn tweeën: R en ik. We hebben het bijzonder leuk gehad (1 dag fietsen, 1 dag wandelen, 1 dag varen, en 1 dag met de auto), maar ik moet er beslist nog een keer heen om allerlei landschapdingetjes te bekijken. Ik heb wel een paar supermooie boeken gekocht. Ik geniet van het boek Friese dijken.

Dit schreef ik in 2023. Inmiddels (2025) ben ik er weer geweest met E. E wilde het skûtsjesilen in Stavoren zien, ik heb twee dagen gefietst. Niet alleen door Gaasterland, maar door alle vier de landschappen, en ik heb genoten.

Vier landschappen

Zeeklei

De streek tussen de meren en de westkust is zeeklei. Dat wil zeggen dat dit zee is geweest, of kwelderland waar het zoute water met vloed naar binnen drong. Of veen dat is overstroomd. Het is open land, vooral weiland.

Gaasterland

Gaasterland is heuvelland met keileemheuvels en zand uit de voorlaatste ijstijd, het Saalien. De heuvels langs de kust zijn door de zee afgekalfd tot kliffen; onze eigen klifkust. Ook Warns en Koudum liggen op keileemheuvels. Het is bosrijk met enkele oude landgoederen en akkers.

Veen en meren

Centraal in Zuidwest Friesland ligt het uitgestrekte hoogveengebied met de grote meren. Behalve het Sneekermeer dat een meerstal is, zijn die meren door mensen veroorzaakt, door ontwatering, inpoldering, zoutwinning en turfwinning. Meters hoge veenkussens vernietigden we tot meren. Sukkels zijn we. Ook dit is vooral weiland, smalle percelen en sloten.

De kust

Op de meeste plekken is de kust een dijk met buitendijkse kwelders die nu natuur mogen blijven. Alleen bij Gaasterland ligt geen dijk waar de kliffen liggen.

---

Ik focus me vandaag op het zeekleigebied in het westen.

De steden

Langs de kust liggen drie van de 11 Friese steden: Stavoren, Hindeloopen en Workum.

Stavoren

Stavoren is leuk met een mooie haven en een goede vibe. Ik zag een leuk peilschaalhuisje, rolpaal en een sluis.

Hindeloopen

Tja, daar heb ik alleen heel veel mensen gezien ivm het skûtsjesilen. Maar buiten die hoogtijdagen is het een leuk plaatsje (ik vind Stavoren leuker). In de haven diverse rijksmonumenten zoals natuurlijk de schutsluis.

Workum

Wat een bijzonder leuk stadje. Maar het ligt niet aan zee: het is ontstaan als landbouwstadje langs de rivier de Dolte. Hier een prachtige kaart uit 1664 (het noorden is links).

Tot de moderne tijd toesloeg, was dit nog lang hetzelfde. Hier Workum in 1950:

Je voelt de bui al hangen natuurlijk:

De hype van Jopie Huisman is een beetje voorbij, maar ik blijf het leuke schilderijen vinden. In elk geval: zijn museum is in Workum.

Andere plaatsen

Koudum

Onderschat Koudum niet: het heeft in 2006 de Europese prijs voor dorpsvernieuwing gewonnen en dat is niet voor niets.

Laaxum

De haven van Laaxum is de kleinste haven van Friesland.

Molkwerum

Molkwerum was vroeger het Venetië van Friesland. 27 bruggetjes verbonden de huizen met elkaar. Wat op deze kaart uit 1718 straatjes lijken, is water. Niets van over helaas, alles weg voor de auto.

Molens

Windmotor

Op de foto een kleine Herculesmolen, ook Amerikaanse windmotor genoemd. Deze staat bij de Mok. Ten zuiden van Heidenskip zag ik een grote van ver; een gigantisch ding, maar er zat teveel water tussen hem en mij, ik wist niet hoe dichterbij te komen.

Ook tussen Molkwerum en Koudum staat een prachtige windmotor.

Tjasker

Ten oosten van Workum ligt een tjasker, wel de simpelste poldermolen zoals je hem zelf zou kunnen bedenken. In de koker zit een vijzel (schroef van Archimedes). De vier wieken aan dezelfde as draaien op de wind (moet je er wel katoenen lappen tussen hangen), en dan pompt de vijzel water omhoog. Wat bijzonder is aan deze, is dat er dan ook nog wat met dat water gebeurt. De andere die ik ken, staan gewoon met een kant in een sloot, maar dan? Hier valt het opgepompte water in de ronde goot bovenaan, en stroomt dan weg door de zwarte goot naar rechts naar een hogere sloot. Toppie.

Poldermolen

Er zijn ook ‘gewone’ poldermolens; deze staat bij Nijemirdum, bij Workum staat de Snip.

Nog meer bijzonderheden?

Jazeker: dijken, gemalen, havens, polders, de Famkes van Kolderwolde, en de klokkestoelen, het diepste punt, een gemalentrap.

Klokkestoelen

Bijzonder: in de kleinere dorpen (en die zijn echt klein) staan geen kerken, maar alleen een klokkestoel. En een begraafplaats. Deze is in Mirns.

Gemalentrap

Bij de Flait moet het water zover omhoog gemalen worden dat eentje dat niet aankan. Het lijkt wel Kinderdijk, maar helaas maken ze er hier niets moois van. Eerlijk gezegd ben ik er blind voorbij gefietst, misschien is het nu wel prachtig. Ik heb dus geen foto, shame. Het plaatje komt van de site van de Gemalenstichting

Interesse in een fietsroute langs plekken die het verhaal van het waterbeheer in Oost-Groningen vertellen? Dan is mijn boek Fietsen in Oldambt wellicht iets voor je.

Alle afbeeldingen