Ik ben nog steeds trots op mijn tekening van de zeilboot van de polders van Oldebroek (de boot), Oosterwolde (het grootzeil) en Kamperveen (de fok). Met daartussen in blauw de Gelderse Gracht (de mast) met de twee sluizen, de zuidersluis en de noordersluis aan de Noordwendigedijk. Maar wanneer is dit aangelegd?
Dat blijkt een hele puzzel, waarbij enkele recente rapporten die zijn opgesteld toen het Reevediep werd ontworpen, me verder helpen.
Ik gebruik de kaart van De Man uit 1840 als basis die ik vol klieder met zee, dijken en weteringen.
1 De Venedijk
Volgens de kenners is de Venedijk het oudst, aangelegd rond 1300. Dat kan goed; dan zal hij als zijwende gelegd zijn door de buurschap op de oeverwal; hij lijkt me op de perfecte plek liggen op de grens tussen veen en zanderige oeverwal. Hij leidt IJsselwater het veen in, en houdt stormvloeden vanuit zee tegen. Ik lees dat hij is aangelegd om vanuit Kampen bij de venen te komen, maar dan ligt hij wel de verkeerde kant op.
Ik maak de zee blauw en laat die ten westen van Kampen vrij ver het veen in gaan om het verhaal duidelijk te maken. Maar er was geen scherpe scheiding tussen land en zee: het was een veengebied dat geleidelijk overging in de nieuwe Zuiderzee. De Venedijk maak ik oranje.
Een zeearm, de Reeve, ging bij springvloed en noordwesterstormen ver het land in. Sgrooten tekent de Reeve in 1570 in zijn atlas in:
De Venedijk beschermde de oeverwal tegen deze Reeve. HIj is vaak doorgebroken gezien de vele wielen en bochten. Maar hij ligt er nog helemaal, ook al is hij doorgraven voor het nieuwe Reevediep. De kronkelige dijk ligt langs de buitenwijk Onderdijks, en de wielen zijn opgenomen in stadsnatuur. Ook midden in het Reevediep is een wiel bewaard:
Op de volgende foto sta ik op de dijk ten zuiden van het Reevediep precies op de Venedijk en kijk naar het noordwesten over het Reevediep. De bomen in het midden van de foto staan rond de Koerskolk.
2 De IJsseldijk
De doorlopende dijk langs de rivieren werd aangelegd na een ban van de hertog van Gelre – vandaar bandijk. De zijwendes werden daarmee in theorie overbodig, behalve de Venedijk dan, want deze beschermde de oeverwal ook tegen de Zuiderzee.
3 De veenontginningen van Kamperveen en Zalk
In de 14de eeuw werden de venen ten noorden van de Veluwe ontgonnen en ingepolderd als de polder van Zalk, Kamperveen (Overijssel) en van Oosterwolde (Gelderland). Tussen de weteringen werden dijken gelegd. De weteringen stroomden vrij de Zuiderzee in. Bij eb stroomden de polders leeg.
4 De Noordwendigedijk en de Zwartendijk rond Kampen
De volgende fase is de aanleg van de Zwartendijk rond Kampen en de Noordwendigedijk die de polders beschermde tegen de zee en tegen de Reeve.
Er is niets zwart aan de Zwartendijk. Het woord is een verbastering van Zwette, dat rand of grens betekent.
Die Noordwendigedijk stopt bij de Roskam en sluit dus niet de oostelijke polder van Kamperveen af. Blijkbaar was men nog niet zo ver dat men hem met een dam kon afdammen. De polder lag dus buitendijks en de wetering in deze polder heet daarom de Buitenwetering. Het noordelijke deel daarvan was een natte boel, dat men de Eng noemde – dat is een rare naam.
De westelijke veenpolders werden wel van de zee afgesloten. De twee weteringen kregen allebei een watermolen met sluis, in Gelderland werd in de Molenvliet de Broekersluis gebouwd, en in Overijssel in de Binnenwetering de Watermolensluis of Noordwendigesluis bij de Molenkolk.
Ook in de Zwartendijk rond Kampen werd een watermolen met sluis gebouwd: dat is nu stoomgemaal Broeken en Maten.
Een deel van de Venedijk was niet meer nodig en werd een slaperdijk.
Het is goed mogelijk dat de Roskam, eeuwenlang een herberg aan de Reeve bij de Noordwendige dijk, een veerdienst over de Reeve onderhield, maar dat is een hypothese die ik nog niet kan onderbouwen.
5 De Zomerdijk van Oosterwolde
Vervolgens werd in 1359 rond de polder van Oosterwolde de zomerdijk gelegd.
Voor het probleem van de Reeve die de oostelijke polder van Kamperveen bedreigde was nog geen oplossing gevonden.
De Reeve kon bij stormvloed hoog opstuwen en de drie dijken rond deze polder zijn vaak overstroomd. Vele wielen zijn daar getuige van – nu pareltjes die we zorgvuldig koesteren, maar ontstaan bij dood en ellende.
6 De Nieuwedijk
Pas in de 15de eeuw was men in staat een dam te leggen in de Reeve tussen de Roskam en de Zwartendijk. Voortaan kon men van Elburg naar Kampen reizen zonder natte voeten te krijgen. De Buitenwetering in de oostelijke polder van Kamperveen kreeg een sluis bij de Roskam. In het noordelijke deel van die polder bleven plassen staan. Dat gebied heet De Eng – rare naam voor een natte polder.
Ook groef men in de 15de eeuw de Gelderse Gracht die de polder van Oldebroek ontwatert (dikke blauwe lijn). In de Noordwendige dijk werd daartoe de Gelderse sluis gebouwd. Blijkbaar gebruikte men daarvoor de Broekersluis en maakte men van twee een.
De Broekersluis is nu een wandelbrug:
Alles wat ik tot nu toe inteken, ligt er anno 2026 nog net zo.
Eigenlijk vind ik ons land zo wel af, maar men wilde nog meer landbouwgrond.
7 Polder Dronthen
De kwelders en venen ten noorden van de Noordwendigedijk werden ook ingepolderd tot de polder Dronthen. De Gelderse sluis werd verlegd, de sluis bij de Roskam ook. De twee weteringen werden verlengd tot resp het Nieuwe Kanaal en de Buitenreeve. In 1840 zag het er zo uit: (Het stukje groene zeedijk was een lager stuk, de Dronthse overlaat).
8 Het Reevediep
Enkele jaren geleden is de Reeve weer open gegraven tot Reevediep. Blijkbaar was was die toch wel handig om zo nodig de IJssel af te leiden.
Ten oosten van de oude Dronthersluis (of Doornsesluis) ligt het nieuwe dorp Reeve, dat vind ik dan weer helemaal niks. Het zal vast fijn wonen zijn, daar gaat het niet om, maar het past er van geen meten.
Een groot deel van de Drontherpolder is teruggegeven aan de natuur. De Dronthse overlaat lag blijkbaar op een slimme plek, want die is nog verder verlaagd en weggegraven. Wow. Op de plek van de Nieuwedijk ligt nu de brug over de Reeve. De Venedijk en de wielen zijn zorgvuldig opgenomen in de nieuwe infrastructuur. De Dronthersluis en Buitenreeve liggen er nog. Knap hoor, ik vind het een supermooi project. Behalve dat nieuwe dorp Reeve dan.
Dus wat maakt me aan het lachen? De nieuwste toevoegingen zijn juist weer teniet gedaan. LIFO = last in first out.
