Deze prachtige kaart uit 1669 is van Huis Zwanenburg bij Leusden. Het huis is weg, maar we kunnen terugvinden waar dit moet zijn geweest. Kijk met me mee.
De kaart ligt in het Utrechts archief. Er staat niet bij hoe groot hij is, of hij op papier of perkament is gemaakt en zelfs niet wie de maker is. Het lijkt papier.
Het noorden is onder. Samen met R die daar vlakbij woont zit ik lekker per whatsapp te puzzelen. Hij is daar bekender dan ik, en legt de kaart zonder moeite op de juiste plek met behulp van wat namen die ik in de beschrijving op de kaart lees.
Het rechter puntje is ten oosten van het Valleikanaal, met als grens de Moorsterbeek.
Bijzonder om te zien dat het slotenpatroon rond het huis in 1900 nog onveranderd is. (Ik heb de kaart gedraaid zodat het noorden boven is want dat schijnen veel mensen fijner te vinden, maar ik raak zelf hiervan hopeloos in de war. Ik heb een raar hoofd, maar ik moet het ermee doen – ik kan er ook niet tegen als een kaart meedraait op een mobiel).
Het huis was omgeven door water, met aan elke kant een houten bruggetje naar de rest van het erf.
Maar nu is het huis en het mooie slotenpatroon verdwenen onder de woonwijk Claverenblad in Leusden.
Ik leg de kaart op het AHN en geef het huis aan met een rode stip, de weg met rood en de watertjes met blauw. De Cupersgracht die de grens vormt in het zuidwesten heet naar een van de eigenaren van Zwanenburg die hem gegraven zou hebben. Elders lees ik dat dat niet kan omdat hij al op de kaart uit 1669 zou staan, maar daar staat hij helemaal niet op, dus wie dat dan weer bedacht heeft?
In de legenda staat F: dese Els, Essen ende Eijcken bossen 4 mergen 18 roeden. Op de kaart is goed te zien dat F een rabattenbos is.
Die rabattenbosjes liggen er nog net zo, en dat kunnen we dus mooi zien op het AHN. We zien ook enkele perfect ronde waterkolken, maar die waren er nog niet in 1669.
De rabattenbosjes horen nu bij de Schoolsteegbosjes:
Het oosten hoort bij Klein Wildenburg. Ernaast staat het huis Ganzenweij, de oude naam van Zwanenburg (echt oud, want het huis heette in 1669, deze kaart dus, al Zwanenburg. Arme Schutz, eigenaar van de Zwanenburg: de wijk in Leusden noch het natuurgebied is naar zijn levenswerk vernoemd.
Ik zoom in op het erf, want dat is toch wel erg leuk getekend hoor.
Het noorden op dit detail is dus onder. Het huis staat op een vierkant perceel, omgeven door graften (= sloten, ik gebruik het woord uit de legenda) met bomen er langs. Over de graften liggen houten bruggen. Verder zie ik twee schuren, een schuur met een hooiberg, in de zichtlijn van het huis (rechts) een duiventil en in twee boomgaarden iets op hoge poten. Kippenhokken? Het huis heeft twee verdiepingen, een blauw pannendak, twee schoorstenen en een dakkapel aan de voorkant. In de legenda lees ik dat de velden met ronde bomen kersenboomgaarden zijn. De bomen langs de sloten hebben een andere vorm: elzen, eiken, essen, wilgen, populieren.
Schuin tegenover dit huis, aan de overkant van de weg, staat een kleiner huis met een verdieping – maar goed, het is waarschijnlijk ook kleiner getekend omdat de kaart daar niet over ging. Je wilt natuurlijk wel je eigen huis het grootst op de kaart.
Na de premium inhoud gaan we verder met het openbare blog.
Premium inhoud
Premium inhoud
Betalende abonnees lezen hier de teksten op de kaart
Oppervlakte van het landgoed
In de legenda staat de oppervlakte van elk perceel vermeld plus het totaal van het landgoed. Het totaal is 32 mergen en 566 roeden. Maar het decimale stelsel was nog niet bedacht, dus narekenen van de optelling is altijd weer een leuke puzzel. Laten we eens rekenen: de percelen A – N zijn samen 26 mergen en 5189 roeden. Hoe kom ik aan 32 mergen en 566 roeden? Door de 5189 roeden om te rekenen naar mergen en roeden.
Mergen = meervoud van morgen. Dus hoeveel roeden gaan er in een morgen?
Hoeveel roeden er in een morgen gaan, is per regio verschillend, maar meestal is het 600. Dan krijgen we 26 mergen + 5189 roeden = 26 mergen + 8 mergen + 389 roeden = 34 mergen + 389 roeden. Dat klopt niet. Er zijn ook streken waar 800 roeden in een morgen gaan. Dan krijgen we: 26 mergen + 5189 roeden = 26 mergen + 6 mergen + 389 roeden = 32 mergen + 389 roeden. Dat klopt qua mergen, maar niet qua roeden. Hoe kom ik aan 566 roeden? Ik ken geen streek waar 770 roeden in een morgen gaan, maar blijkbaar is Leusden de uitzondering: 32 mergen + 569 roeden, met 770 roeden in een morgen. Echt, ons decimale stelsel is zo handig.
Of is er wat anders aan de hand?
Er is door de getallen van de roeden heen gekliederd. Ik vermoed dat de landmeter per veld heeft gemeten, daarna bij de optelling merkte dat het totaal niet overeenkwam met het hele veld inclusief O, wat een eenvoudige rechthoek is en dus gemakkelijk uit te rekenen. Daarna heeft hij hier en daar getallen aangepast in de legenda zodat het totaal wel klopt. Ik noem dat mijn puzzelstukjestheorie: de puzzelstukjes apart kloppen wel, maar samengevoegd niet. Dat komen we vaker bij kaarten tegen.
Er hoort geen stuk bij de kaart; dat is jammer. R vindt wel een beschrijving van het huis op de site kasteleninutrecht. Wat is dat huis vaak van eigenaar verwisseld…..
En nu?
Het oostelijke deel van Zwanenburg is nu deel van de Schoolsteegbosjes. Prachtig, maar ik kan er niet in. De foto op het informatiebord is zuidelijker; het bos uiterst-uiterst links hoort bij Zwanenburg; links daarvan zie je nog net een stukje Leusden.
Het westelijke deel, waar het huis en de aangelegde kersenboomgaarden waren, is nu woonwijk Claverenblad in Leusden.
