Hier een mooie kaart van de Sijsselt in 1771, gemaakt door A. van der Does. Die hoort bij een plan van Torck, dan bezitter van Kernhem en dus van de Sijsselt, om het kale heideveld te bebossen. Lees en kijk met me mee.
De Sijsselt ligt in buurschap Maanen, maar in het bos hadden de Maaners in 1771 niet zoveel meer te vertellen. Dat is een boeiend verhaal, het Verhaal van de Sijsselt. Dat heb ik verwerkt tot een boek De Sijsselt, geschreven en ongeschreven geschiedenis.
Volgens de kaart grenst de Sijsselt in het westen aan het gebied van de ‘Geerfden van de Buurtschap Manen’. Maanen is een verdwenen dorp, opgeslokt door Ede, spoorlijn en A12. Wel vind je nog herinneringen in toponiemen zoals Maanderdijk en Maandereng. Maar vroeger was Maanen heel wat. De grens tussen Maanen en Sijsselt is de wildwal, later werd dit de grens van het defensieterrein, en nu is het een hek tussen woonwijk en bos.
Sorry dat ik stoor. Rechts op deze site staat een doneerknop voor 3 euro. Hiermee kopen Geert en ik kopjes koffie onderweg. Hoeft niet, mag wel.
Vroeger, in de MIddeleeuwen, hoorde de Sijsselt bij Maanen. Maar de hertog van Gelre verpachtte het in 1427 aan de heren van Kernhem. Dat was voor de Maaners een aderlating, want dat waren hun heidevelden die ze nodig hadden voor hun schapen. Gelukkig konden ze tot 1575 nog steeds gratis gebruik maken van de Sijsselt: Kernhem respecteerde oude rechten net zoals de hertog dat altijd gedaan had. Maar in 1575 voerde Kernhem een betaalsysteem in.
Hoge Heren die onderling afspreken wat van wie is, grenzen trekken op papier, en dan rechten gaan claimen zonder rekening te houden met oude rechten van de bevolking. In Afrika hebben wij Europeanen dat ook zo gedaan.
Ik leg de kaart op Google Earth Pro en houd als maat een roede = 3,77 meter aan. Dan krijg ik dit:
Dat is dus vrijwel gelijk aan de huidige grens. Wow, die Van der Does kon er wat van.
Van der Does tekent niet veel bomen, want de Sijsselt was in 1437 kaalgehakt, en bestond voornamelijk uit struiken. Hij tekent twee wegen: de Weg van Wageningen naar Otterlo en de Houwersweg van Ede naar Renkum en Dooreweerd. In het uiterste noordwesten snijdt de weg naar Kreel een hoekpuntje af.
In de 16de eeuw is grote ruzie geweest tussen Kernhem en Veldhuizen over de noordgrens. De verwarring was veroorzaakt doordat de noordgrens van de Sijsselt niet samenvalt met de grens tussen Maanen en Veldhuizen – net zomin als de zuidgrens samenvalt met de grens tussen Maanen en Bennekom, en de oostgrens van de Sijsselt samenvalt met de buurtgrens tussen Maanen en Ginckel. Die verwarring is altijd gebleven, en werkt nog altijd door in nieuwe literatuur. Toen de Hertog in 1427 de Sijsselt aan Kernhem verpachtte, trok hij de grens langs wegen, en niet langs buurtgrenzen – die lokale oude grenzen kende hij waarschijnlijk niet eens.
De kaart is getekend toen Van Wassenaar, eigenaar van Kernhem rond 1770, de Sijsselt wilde gaan beplanten met bos. Om dat te kunnen, had Van Wassenaar aan de boeren van Veldhuizen, dat aan de noordkant aan de Sijsselt grenst, gevraagd of hij de grens van de Sijsselt een beetje recht mocht trekken. Ik vermoed dat Van Wassenaar daarna opdracht had gegeven aan Van der Does om iets moois te maken voor aan de wand in de gang van kasteel Kernhem om mee te pronken bij bezoekers. In het noorden tekent Van der Does al de eerste plantage in het Bodegat en ook langs de weg van Wageningen naar Otterlo is al een strook beplant.
Ik vind hierover twee stukken die ik bijvoeg voor premium abonnees. Het eerste is een contract tussen de boeren van Maanen en Van Wassenaar, dat de herders moeten oppassen dat hun schapen niet de jonge boompjes opeten. Het tweede is een verzoek van Van Wassenaar aan de Rekenkamer of hij een stuk heide mag afbranden. Net als nu, moest je dat toen ook al aanvragen. Om een onblusbare heidebrand te voorkomen.
Premium inhoud
Premium abonnees lezen hier de twee stukken
Verder met het openbare blog.
Veel informatie staat er niet op de kaart, maar wel staat hij vol leuke details. We zien kale heide met langs de weg wat meer bomen, nu is het allemaal bos. Het eerste bos is aangeplant. Met honden joegen ze op herten.
Een hond, een jachthoorn en een vogelkooi. Vingen ze soms sijsjes in de Sijsselt?
Maar dan valt ons oog op een vierkantje en een rondje:
Wat zouden dit zijn? We hebben het nagevraagd bij de huidige eigenaar, Het Gelders Landschap en Kastelen, en die hadden zich hetzelfde afgevraagd. Als je klikt op de afbeelding zie je een grotere versie (dat geldt voor alle afbeeldingen op dit blog). Het rondje zien wij als inktvlek. Maar zie je dat er een zeshoekige rand omheen zit? En dat er geen graspollen omheen zijn getekend? Zou dat komen omdat Van der Does, hevig teleurgesteld over deze smet op zijn schitterende kunstwerk, heeft geprobeerd de vlek weg te krabben? Heb je een ander idee?
Dan het vierkantje: het is niet ingekleurd en heeft een dikke rand. En ja, we zijn er geweest, maar hebben geen resten van een muur gevonden. Ook op het AHN zien we niets. Het GLK weet het ook niet. Heb je een wild of minder wild idee? We lezen het graag.
Rond het landgoed tekent Van der Does 25 genummerde scheidsbomen.
Van der Does tekent rechts een scherpe hoek aan de Sijsselt. Die ligt er nog net zo:
Alle afbeeldingen
Meer bijzondere oude kaarten van de Nederveluwe
Premium inhoud
Premium abonnees lezen hier de tekst op de kaart.
Premium abonnee worden? Dan help je me enorm en je krijgt er ook wat voor terug:
Voordelen voor premium abonnees:
- je steunt mij en mijn blog enorm: niet alleen financieel (dit blog draait op een duur abonnement in wordpress), maar het is gewoon heel erg leuk dat er mensen zijn die dit blog zo waarderen dat ze er geld voor over hebben.
- je krijgt elke twee weken een extraatje, zoals:
- de transcriptie van teksten op een kaart;
- een transcriptie van een archiefstuk over landschap;
- een fietsroute.
Heb je enig idee hoe groot de gemarkeerde oppervlakte is in het veld? Omdat het zich in woest terrein bevindt en er verder geen wegen of paden op aansluiten denk ik dat het eerder een afgehekt/afgehegd terrein is geweest dat voor de exploitatie van de omliggende heide werd gebruikt. Mogelijk een veekraal voor het verzamelen van vee of iets samenhangend met de jacht? Als daar een houtwal heeft gestaan en die in verval was kan die goed zijn vereffend met de aanleg van het bos.
Ik zou toch niet willen uitsluiten dat de zwarte vlek een poel is, een niet onbelangrijk gegeven bij een jachtterrein. Wellicht ook dat dat de lokatie van het veldje verklaart, want voor iets dat gebruikt wordt ligt het erg op de rand van het terrein en ver van de doorgaande wegen af. Wellicht dat het dan daar ligt op handige afstand van het poeltje dat als drenkplaats in gebruik kan zijn geweest, ofwel door het jachtwild, ofwel voor vee of paarden.
Als Ven der Does het vierkantje op schaal heeft getekend, dan is het ongeveer 30 * 30 meter. Het opvallende is op de plek van het zwarte rondje op het AHN een kuil te zien is, maar ik ben daar (ijs, glad, sneeuw) sinds we dat ontdekten niet meer geweest. Het vierkantje is wel echt iets met een brede rand eromheen, degelijk omheind dus. Maar waarom zo wit in het midden? Alsof het niet bij de Sijsselt hoort.
Misschien alleen wit gelaten om het contrast aan te geven met het omringende onontgonnen veld?
Alles kan, het verlossende woord waarbij ik een klik voel is nog niet gesproken. Ik had zelf aan een boomkwekerij gedacht om zaailingen van beuken op te kweken. Maar het is niet zo groot he, en waarom daar?
Andere toponiemen met Manen zijn de Verlengde Maanderweg, de Maanderbuurtweg, de Nieuwe Maanderbuurtweg, en de Maanderengweg. Het huidige Beatrixpark heette vroege Maanderheuvels en ook wel Maanderzand, een tot zandverstuiving verloederd heideterrein. En Manen was vroeger absoluut niet beangrijker dan Ede, integendeel. Tot zover.
dank voor deze reactie. Dank voor de vele toponiemen waar Maanen nog in zit. Of Maanen belangrijker was dan Ede? Ik weet het niet, en het klinkt niet logisch inderdaad. Maar ik heb meerdere kaarten gezien uit de zestiende eeuw waar Maanen met meer huizen (op eentje zelfs met een kerk) staat afgebeeld dan Ede. Doesburg, Veldhuizen en Maanen lijken in het Binnenveld in die tijd een grotere rol te hebben gespeeld dan Ede.
De Haarlemmer Hout is een voorbeeld waar bij een houtopstand (bos) met het lidwoord “de” wordt gebruikt.
Doesburg speelde in het Binnenveld geen rol, Veldhuizen nauwelijks, Maanen wel. Maar Maanen was minder belangrijk dan Ede-Veldhuizen, de kerk in Ede was ook de kerk van Maanen(en Doesburg), en zij hielden hun buurspraken dan ook op het koor van de Oude Kerk in Ede.
Ik ken geen kaart waarop een kerk in Maanen voorkomt, u maakt mij zรฉรฉr nieuwsgierig.
Aan de andere kant: het oude bos bij Reemst heet ’t Olde Holdt.
Er staat een kerk in Maanen op een kaart uit 1550 uit de tijd van Jan Gielis (de maker is onbekend, maar de stijl is als Gielis). Hij hoort bij een ruzie over de Bennekomse en Wageningse Meent. Ik denk niet dat Gielis de kerk echt gezien heeft, want die stond er helemaal niet, maar hij had geen gummetje he. De kaart is niet zo mooi uitgewerkt. Op dit blog heb ik een stuk geschreven over deze kaart onder de titel ‘Bennekom in 1550’, daarin zit de link naar de kaart in het Gelders Archief. Bij dat stuk ook de getranscribeerde tekst over de ruzie tussen de Wageningers en Bennekommers.
Over de rol van Doesburg: de polders van Doesburg ontwaterden op de Kromme Eem en die liep door het Binnenveld. Daarover veel wetenswaardigs op de kaart van Van Geelkercken uit 1655. Daar staat Doesburg, Veldhuizen en Maanen prominent op en ontbreekt Ede eigenlijk. Blijkbaar was de rol van Ede bij de landbouw in het binnenveld klein. Het was wel de centrale kerk en het handelscentrum natuurlijk.
Ik vind het overigens erg leuk dat u reageert op de stukken. Daar wordt het alleen maar beter van.