De uiterwaarden bij Doorwerth

De uiterwaard bij Doorwerth is een grote kronkelwaard waarin een groot kasteel de omgeving beheerste.

We zijn op de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen in bocht 4.

Premium inhoud

Oude kaarten en prenten

1593 Wyntgens

De oudste kaart van deze waard is uit 1593, niet zo mooi maar reuze informatief. Rechtsboven in de Rijn het koehoofd van Doorwerth, de veerstoep van het Doorwerthse veer. Wyntgens tekent een zandbank op de buik (dat is een zelfbedachte term) van de waard: dit is een kenmerk van een kronkelwaard. Een meanderende bocht waarbij de kronkelwaard verder uitgroeit. Als de waard niet was afgegraven hadden we hier vast plooien – drapen – gezien. En als er geen bandijk had gelegen, was de waard vast inmiddels tot een halve cirkel uitgegroeid.

Ik geniet van dit detail hier onder: A is de Hetersche kerck, B is het schippershuys en C is sandt. Bij dat zand zie ik iemand een boot trekken. Hij loopt op de dijk. Wat was het toch een andere wereld. Stroom af zat je in je bootje, stroom op moest je trekken. Maar hoe deden ze dat dan waar een zandbank aangroeide? Dan lag de dijk toch veel te ver van het water? Ik begrijp er nog niets van.

Op het tweede detail staat bij D dat de schaerdick langs t water geroinwaert is. Ik gok op geruïneerd. E is t vervallen stenen huys.

In de legenda staat bij het koehoofd K: t koehoeft oersaeck van t aengewonne ende noch wassende sandt tot groten naedeel des bandt dicks. Okee, duidelijk: door dat koehoofd, groeit de zandbank op de ‘buik’ van de Doorewaard aan, en daardoor wordt de schaardijk aan de overkant geruïneerd en is het stenen huis vervallen. Daar had de Heer van Doorwerth blijkbaar geen boodschap aan, als zijn gebied zich maar uitbreidde. Die houding is dan weer niet veranderd.

1601 Kempinck

De tweede kaart is van 1601 van Bernard Kempinck. Hij heeft zich niet met kribben en zanden bezig gehouden maar wel met de grens van Doorwerth. Hij tekent in de binnenbocht een rijsweerd en vier populieren. Ha de populieren die de commissarissen noemen in 1623. Kijk daar kik ik op.

Meer over deze kaart.

1662 Isaac van Geelkercken

De volgende twee kaarten komen uit een kaartboek van Isaac van Geelkercken. Meer over dit kaartboek. De kaarten lijken sterk op zijn 10-meterkaart, maar zijn gedetailleerder en 9 jaar ouder.

Het kaartboek gaat over ondiepten in de Rijn. Hier bij Doorwerth geeft Isaac diepten aan tot 3 1/2 voet, meerdere zandbanken (bloot sant) en op beide kaarten bij de schaardijk bij de Aanval ondergedoken zanden die zich uitstrekken tot vrijwel de hele breedte van de Rijn. De Rijn werd onbevaarbaar. Bekijk dit detail maar: men kon nauwelijks tussen het ondergedoken zand en de kribben van de Amptman doorvaren.

1670 Doorwerth op de 10-meterkaart

Op de 10-meterkaart van 1670 zien we dat geulen inmiddels verdwenen plooien in de kronkelwaard volgen. In het westen ligt een sluis. Het ligt er allemaal nog net zo.

1700 Brouillonkaart

Volger A maakt me erop attent dat ik de kaart van Brouillon vergeten ben. De kaart is in het archief 151 MB groot, dus weet waar je aan begint. Dit is een screenshot.

Tenslotte is er ook nog de grote Klinkenbergkaart. Maar die kan ik niet online vinden.

1744 Prent van het kasteel in de waard

Kasteel Doorwerth is uiteraard op vele prenten afgebeeld, maar laten de tekenaars ook iets van de waard zien of is dat opvulling van de achtergrond? Lastig hoor, landschap lezen op oude prenten: in die bomen op de eerste prent uit 1744 herken ik nog wel eiken, maar wat doen die heuvels in de Betuwe in het verschiet?

1869 Doorwerth door Amerom en van Wisselingh

Kasteel Doorwerth in 1869 vanaf de Kapelleboom (die in 2020 is omgevallen) bovenop Rolandseck. Vrijwel geen boom te zien op de heuvels. Dat is wel echt anders nu. Midden 19de eeuw heeft de eigenaar van het kasteel het hele bos omgehakt en het hout verkocht uit geldgebrek. In ons boek “Wandelen in het Doorwerth van 1847” gaat we hier uitgebreid op in, nu de Rijn en waarden.

Kasteel Doorwerth, zelfde tijd, vanaf de Duno. De tekening is ongedateerd, maar kan niet van veel eerder of later zijn. Hier zijn de stuwwallen een dicht bos, van voor het grote hakken dus.

Super veel informatie over Doorwerth, ook over het kasteel en het oude dorp onder de stuwwal vind je op de site van Hans Braakhuis.

1870 Reuvens

Reuvens tekent in 1870 niets bijzonders. Geen dijk, geen wiel (logisch want de stuwwal fungeert als bandijk en die breekt niet door), geen peilsteen. Wel tekent hij twee sluizen en een stenen duiker. Die liggen er alle drie nog, althans, hun opvolger. De twee sluizen horen bij de minipolder van het kasteel, en daarmee houd ik me vandaag niet bezig (maar ze liggen er nog wel). Het Doorwerthse voetveer is ook verdwenen, maar ik raad je aan zeker eens naar de plek te gaan; dan kom je ook bij de stenen duiker. Er lopen daar twee klompenpaden.

De uiterwaard nu

Fietsen en lopen

En wij? We beginnen bij de Duno en lopen naar de Noordberg de hele waard af langs de Rijn. Van de kaart van Reuven hoef ik alleen een stenen duiker op te zoeken bij het waardmanshuis, maar ik wil meer zien.

Het is geen mooi fotoweer vandaag. Dit is bij de sluis van Driel. Links zien we nog net dat de stuw open staat.

Dit sluisje functioneert ook als uitkijkplek.

Bij de zwaaikom van de sluis kijk ik over de watervlakte naar de open stuw.

Het oude pad van het voetveer van Driel naar het kasteel. Inwoners van Driel gingen in het kasteel naar de kerk. Bij de bomen ligt de oude duiker van het waardmanshuis. Die mag wel eens opgeknapt. Achter mij ligt het verdwenen koehoofd. Het weggetje zelf is prachtig opgeknapt.

Deze waard is in het kader van Ruimte voor de Rivier aangepast. De zomerdijk is naar achteren verlegd en er is een geweldig klompenpad gemaakt door de uiterwaarden buiten de nieuwe zomerdijk. Ik kan hier nu nog lopen, maar nu de stuw open staat, zal dat over een paar dagen voorbij zijn.

De oude zomerdijk is afgegraven en een eind naar binnen verlegd. Dat vind ik jammer: nog beter zou zijn geweest om hem weg te laten. Dan zouden, net als vroeger, het kasteel en de fabriek op twee terpen in een watervlakte liggen gedurende een maand of twee drie per jaar. Maar goed, dat is nog een droom van mij. Dit stukje zomerdijk met een oude meidoornheg erop ligt er nog.

Op Topotijdreis 1869 zien we dat de Doorewaard onbeschermd lag tussen de stuwwal en de Rijn. Het kasteel lag (en ligt) in een driehoekige minipolder.

De Rijn is beneden de stuw van Driel in de zomer gekanaliseerd met drie stuwen en alleen in de winter als de stuw open staat, vrij stromend. En daarom wel echt een heel andere rivier dan de Waal zonder stuwen. Wie dit, net als ik super interessant vindt, raad ik het boek De beteugelde rivier aan. Dit ligt bij het puzzelen en schrijven van deze serie continu open naast me.

De A50 staat op hoge poten. Dat is mooi en functioneel: mocht het nodig zijn, kan de Rijn er onderdoor stromen. Het Engels-raaigrasveld er onder is jammer. Maar, zegt de optimist, dan kan het alleen maar beter worden. Ik wist niet dat een Engels-raaigrasveld mocht in natura-2000 gebied.

Ten westen van de A50 mag ik nog een heel eind verder lopen over de nieuwe zomerdijk. Waarom dit stuk hier ligt, is me duister: op de site van Rijkswaterstaat met alle maatregelen die in het kader van Ruimte voor de Rivier zijn uitgevoerd, staat deze zomerdijk niet op. Hij beschermt een Engels-raaigrasveld in Natura-2000 gebied tegen hoog water. Dus de eigenaar van dit grasland heeft zijn zin gekregen, terwijl de Kleiputten, het natuurgebied dat hier beneden ligt, best wel oren heeft naar meer water in zijn natte wilgenooibos.

Hier kijk ik uit over de waard naar Heteren met de afrit naar het voormalige veer, zie bocht 5.

Dan kom ik bij het hek van de Kleiputten. Daar mag ik niet in. Dit is de staart van de Doorewaard die vanouds buiten de polder lag. Ik loop omhoog langs de A50, blijf westelijk van de weg en loop verder onder de Noordberg langs.

Ik loop nu dus boven natuurgebied de Kleiputten en kijk naar beneden. Er is ook een wandelpad naar beneden. Op deze foto zien we voormalige wilgenakkers (grienden). Die akkers werden opgehoogd waardoor dit patroon van slootjes en dijkjes is ontstaan. Het heten spekdammen.

Vroeger ging er een veerpont van Heteren naar Heelsum. Op de foto zien we het pad naar beneden vanaf de Noordberg. Hier ga ik weer omhoog.

Verder mag ik niet. Ik zie de Rijn, een groot schip (nu de stuw open is hoeven ze niet meer te schutten), en de schoorstenen van de steenfabrieken op de zuidoever. Thuis zie ik dat bij dat kale boompje zichtbaar boven het hek de sluis van de Doorewaard ligt. Daar mag ik niet komen, jammer.

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Het is tijd om de Rijn weer over te steken en het gebied van Heteren te bekijken.

Alle afbeeldingen: