Wat zijn schutsluizen?

Een schutsluis bestaat uit een schutkolk voor schepen en aan beide zijden afsluitingen.

Ik heb deze miniserie over sluizen in drie delen opgedeeld, van kokersluizen via keersluizen naar schutsluizen. Deze volgorde is niet voor niets: ze worden steeds ingewikkelder, en zo kan ik steeds wat nieuwe mooie oude woorden toevoegen waarmee jij, lezer, je tochtgenoten de ogen kunt uitsteken. Dus als er in dit artikel woorden staan die je niet kent zonder uitleg, dan is die term al in een van de twee vorige artikelen besproken.

Schutsluizen liggen door het hele land in rivieren waar een hoogte overwonnen moet worden die voor schepen te steil zou zijn. Of in kanalen om panden te verbinden met verschillende waterhoogten (in een kanaal staat het water horizontaal, en het kanaaldeel tussen twee sluizen heet een pand – zo spreken we in het bestuur van het waterschap over onderhoud aan het vijfde pand van het Apeldoorns Kanaal, en dan snappen we allemaal wat bedoeld wordt).

Nou laat ik eerst even een plaatje zien van Google Streetview (bij gebrek aan een eigen foto) van een hele normale oude schutsluis. Inderdaad, in het Apeldoorns Kanaal, en wel de Hezenburgersluis bij Hattem onder dit vijfde pand.

Ik laat de foto zien om een speciale reden: zo’n schutsluis in een kanaal is plat. Wat boven het gras uitsteekt zijn uitsluitend de bewegingswerken, tandwielkasten en hekjes: het ijzerwerk dus. Ja, en ook de brug voor de fietsers en de houten palen die de boten leiden. Dat de sluis verder plat is, is omdat in een kanaal geen hoog water te verwachten is. Niet hoger dan de zijkant.

Bij schutsluizen in een zeedijk of een voormalige zeedijk is dit anders, want die schutsluizen hebben ook een waterkerende functie.

Mocht je nog meer sluizen kennen en nu denken “nou, maar die is ook best hoog en ligt toch in een kanaal” – het Twentekanaal bijvoorbeeld: ja dat klopt, maar dat komt doordat die sluizen met hefdeuren werken, en die moeten natuurlijk heel hoog opgeheven kunnen worden om schepen er onderdoor te kunnen laten gaan. Hier een foto van de Irenesluis in het Amsterdam-Rijnkanaal. Deze heeft dus hefdeuren.

De volgende foto toont de stuw en sluis bij Driel in de Rijn. De stuw, rechts, staat open en zie je goed. Van de sluis links zie je eigenlijk niks. Het hoogst is nog de ruimte waarin de sluismeester werkt en overzicht heeft op het gebeuren met de schepen ver onder hem. Deze sluis heeft puntdeuren.

Ezumazijl

De sluis bij Ezumazijl is perfect voor een leerboek. Hij ligt in de Suderie in de voormalige zeedijk ten westen van het Lauwersmeer.

De hefbrug is ook mooi.

Schutkolk

Op de foto’s zie je een lange smalle schutkolk, en aan het eind een set puntdeuren die dicht zijn met de punt naar mij toe. De waterdruk wordt dus van deze kant verwacht, en wel als de sluiskom vol staat. We kijken hier dus naar de landkant, de vroegere gevaarlijke Lauwerszee ligt achter me. De sluis is van baksteen en graniet. Graniet ja, geen hardsteen. De baksteen is geel en ik vind het prachtig.

De puntdeuren zijn helemaal gaaf en zoals ik ze beschreven heb bij de keersluizen: van hout, met een achterhar en een voorhar, een schrankschoor, beplating evenwijdig aan de schrankschoor, rinketten.

Rinketten

Wat zijn rinketten? Je kunt je voorstellen dat de deuren subtiel geopend moeten worden. Stel dat je in de sluis ligt te wachten, en de deuren voor je gaan open en dan komt er een muur van twee meter water op je af. Of je dendert op een waterval juist twee meter naar beneden. Om dat te voorkomen, zitten er in de deuren luiken. De rinketten op de foto worden geopend met een heugelstang die door een tandwielkast loopt. Langs de bovenkant van de deuren zit een handige loopbrug. Had ik daarvan nou maar detailfoto’s gemaakt, maar dit was de allerallerwarmste dag van mijn vakantie. Onverantwoord om teveel meters heen en weer te lopen.

Bewegingswerk

Je ziet op dezelfde foto links en rechts op de kade het bewegingswerk in een zwarte kast, en daaruit komt een bruine heugelstang die aan een zwarte staaf op de deur vast zit: die heugelstang duwt de deur open en trekt hem dicht. Op de deuren zie je de schaduw van die staaf, en in de rechterschaduw zie je de heugels (halfronde uitsparingen, het lijkt een zaag). Bovenop de kast zit een lier, maar die zie je slecht op de foto’s.

Bij veel oude sluizen bestaat het bewegingswerk uit duwbomen en kettingen. Dat ziet er super fotogeniek uit.

Haalkommen

In de schutkolk zitten granieten haalkommen met smeedijzeren pennen waar je je schip aan kunt vastmaken. Een ladder op de deur voert naar de bodem, handig bij onderhoud.

Schotbalksponningen

Op deze foto zie je de kant naar het Lauwersmeer. Je ziet de deur met schrankschoor (geen trekstang), het looppad bovenop, de zwarte tandwielkast bovenop de deur – en weer geen handige foto daarvan – ik dacht er toen niet aan dat ik een miniserie wilde maken over sluizen en daarvoor detailfoto’s nodig had, ik maakte gewoon gezellige foto’s. Wel zie je buiten de deuren twee schotbalksponningen die gebruikt kunnen worden bij extra nood en bij onderhoud natuurlijk. Op de kade zie je de plompe tandwielkast staan waar de heugelstang doorheen loopt die de sluisdeuren opent en sluit.

Volgens het rijksmonumentenregister moeten er ook nog ebdeuren zijn, maar die zie ik niet.

Op deze foto van deze schutsluis zie je het schattige sluismeesterkantoor, dezelfde deur als op de vorige foto, en je ziet dat links daarvan ook twee schotbalksponningen zijn. Bij onderhoud werden ze beide afgesloten en de smalle ruimte opgevuld met klei.

Tenslotte het zicht naar de kant van het Lauwersmeer. Je ziet het haventje en je ziet de palen waar boten zich aan vast kunnen maken als ze wachten bij de sluis.

Ik vind dit een topsluis.

Dokkumer Nieuwe Zijlen

Dan Dokkumer Nieuwe Zijlen. Die heeft drie sluiskolken naast elkaar: een lange en twee korte, zodat er nooit teveel waterverlies optreedt. De bewegingswerken van zwart gietijzer met duwbomen en kettingen lijken speels, maar elk dingetje is functioneel. Verder is het principe hetzelfde als in Ezumazijl.

Dacht ik, totdat ik de groene ijzeren bewegingswerken zag bij sponningen vlak onder de brug waarmee je een halfrond schot omhoog kunt trekken. Die horen niet bij een schutsluis maar bij een kokersluis.

Helaas wordt nou net deze sluis niet beschreven in het monumentenregister. Je kunt niet meer door deze sluis varen (de Willem Loresluis ligt er vlak naast) en de sluis staat dicht om waterverlies te voorkomen. Daarmee is deze oude schutsluis afgewaardeerd tot kokersluis, maar alles van de oude schutsluis is nog wel mooi te zien.

Hier nog een detail met twee deuren. Dit zijn twee zoete deuren van de sluiskolk. De linker uit 1993 is de zoete ebdeur. Je ziet hier mooi de hals op de achterhar die in een metalen halsbeugel zit verankerd aan het sluislichaam. Op deze deur staat geen tandwielkast: geen rinket? Wel zie je de duwboom aan de muts bovenop de voorhar en de kettingen die vastzitten aan het prachtige gietijzeren bewegingswerk. Op de rechterdeur uit 1994, de zoete vloeddeur, staat wel een tandwielkast met een heugelstang naar beneden, maar daar staat nou weer net geen bewegingswerk met een duwboom en een trekstang bij.

Kortom, hoe mooi ook, helemaal compleet is het niet. Des te slimmer kun jij, lezer, uit de hoek komen als je langs deze sluis fietst of loopt ‘hee wat raar dat hier geen tandwielkast op de deur staat, zou er geen rinket in de zoete ebdeur zitten? En het bewegingswerk van de zoete vloeddeur ontbreekt ook.’

Dit is het beste boek in mijn boekenkast over sluizen.

Houd je van fietsen, Groningen en van watererfgoed? Dan is mijn boek Fietsen in Oldambt wellicht iets voor jou. We fietsen door de graanrepubliek in de Dollardpolders, over de keileemheuvels en het oude land en onderweg kijken we naar gemalen, molens, stuwen en ander watererfgoed. Te koop als paperback en eboek.

Alle afbeeldingen