Dal 7: Het Grasdel, zijdal van het Heelsums Beekdal

Het Grasdel is een van de langere zijdalen van het Heelsums Beekdal. Bekende plekken zijn Terlet, Vliegveld Terlet, de Fliegerhorst, de ingang van Park de Hoge Veluwe bij Schaarsbergen, Schaarsbergen, de Grote en Kleine Kweek. Bij het heideveld bij de Kleine Kweek komt het Grasdel in het Merckendel. Het is een beetje een lastig dal om te bestuderen omdat het deels ontoegankelijk is vanwege vliegveld Terlet en militair gebied Deelen. Het is wel een dal met een verhaal.

We zijn aangekomen in dal 7 van de Serie Het Merckendal.

Lengteprofiel

Het beeld is hetzelfde als bij het Terletsedel (dal 4): steil naar beneden in het begin en daarna geleidelijk verder tot de bodem van het Merckendal. Met een puntje waar de A12 het dal oversteekt hoog op een dam. We dalen 75 meter af over 9 km.

De Schaarsbergen hebben de noordkant van het dal overstoven en een nieuwe waterscheiding getrokken tussen dit Grasdel en het Papendal. Hmm, zonder dat zand zou het dal bij Deelen meer naar het noorden zijn doorgelopen. Laten we de Schaarsbergen maar als scheiding aanhouden en niet de vorm van de droogdalen die daar onder verborgen liggen. Ik twijfel hier over.

Geschiedenis

Laten we het dal volgen door de jaren heen aan de hand van kaarten en archiefbronnen.

1423 Hertog Reinoud IV verongelukt bij Terlet

In 1423 komt Hertog Reinoud IV bij Terlet om het leven. sGrooten tekent in 1578 op zijn kaart van de Veluwe bij Terlet een kruis dat was opgericht ter herinnering aan dit ongeluk.

1629 Nicolaes van Geelkercken

In 1629 maakt Nicolaes van Geelkercken een kaart van Schaarsbergen en tekent het Grasdel in. HIj noemt dit het Middendel. Hier meer over deze kaart.

Hij tekent bovenop de Terletseberg – achter het zweefvliegveld, zeker een keer beklimmen! – een gerechtsplatz. Dat is waarschijnlijk de oorzaak dat op sommige kaarten deze berg een galgenberg wordt genoemd, maar ik betwijfel of hier ooit een galg heeft gestaan. Van wie zou die galg geweest moeten zijn? De galg van Arnhem stond op de galgenberg bij Moscowa. De berg is gemeente Ede overigens.

Op de Hoge Waer, de berg ten zuidwesten van Terlet, tekent hij een pol. Helaas mogen we daar niet heen. Het is de begroeide Philipsberg temidden van de velden van het vliegveld waarop je uitkijkt vanaf het terras van de Thermiekbel, zie foto.

Nicolaes tekent nog veel meer leuks, maar dat valt grotendeels buiten dit Grasdel. Zo te zien heeft hij de kaart getekend vanwege een conflict rond de Schaarsbergen en de Kemperberg. Hij geeft twee grenzen aan: de rode lijn is de grens van Deelen en de oranje lijn is de grens van Arnhem. Beide claimen dus de Schaarsbergen en de Kemperberg. Ruzie = kaart.

Meer mooie kaarten heb ik niet gevonden. Wel van Terlet, zie verderop.

Van boven naar beneden

Laten we nu eens met het het dal van boven naar beneden lopen en alles bekijken wat er te zien is.

Tripelpunt

Ten noorden van Terlet ligt voor watergekken een bijzonder punt: een tripelpunt waar regenwater zich verdeelt over drie vanggebieden: een deel van het water stroomt via het Merckendal naar de Heelsumsebeek, een deel stroomt via het vanggebied van de Barneveldsebeek naar het IJsselmeer, en in het oosten stroomt een deel ondergronds naar de IJssel. Op deze kaart kun je dat zien:

Kun je hiervan iets zien in het veld? Nee, maar het is even ten noorden van de wildwissel over de A50. Groenendaal watert af via de Loenensebeek op de IJssel, het Deelerwoud en de Grote en Kleine Heide op de Barneveldsebeek en Terlet via de Heelsumsebeek op de Rijn. Hier meer over dit mooiste tripelpunt van Nederland waar water echt naar verschillende kanten stroomt.

Hoogste punt: Terletseberg

Behalve een betonnen veld, restant van Teerose, zie verderop, staat er bovenop de berg ook een paaltje van de RijksDriehoeksmeting op 104 meter hoogte.

RijksDriehoeksteen

Philipsberg

Vanaf de Thermiekbel zie je niet de hoge Terletseberg – die ligt in het noordwesten – maar de Philipsberg liggen. Vanuit het restaurant de Thermiekbel bij vliegveld Terlet kijk je er prachtig over uit.

Op de diverse kaarten komen we ook andere namen tegen voor deze twee bergen: Van Geelkercken schrijft in 1629 Struckiensberg en de Hoge Waer (twee toppen) voor de Philipsberg. Op Topotijdreis wordt de hoge Terletseberg ook de Galgenberg genoemd. Maar er zijn zoveel Galgenbergen. Ook zagen we op een kaart een Terletseberg aan de oostkant van de enclave ingetekend, maar een berg hebben we daar niet kunnen vinden.

Terlet

Landbouwenclave

Waarom ligt Terlet waar het ligt? Op de sandr is het niet fijn landbouwen: er zijn geen bronnen, er is geen water, de grond is niet geweldig. Maar mensen wisten wel wat ze deden: we zitten hier op de grens van sandr naar stuwwal. Op de helling van een stuwwal is vaak wel water te vinden en is de grond net wat beter dan op de sandr. Blijkbaar was dat hier allemaal net wel voldoende goed aanwezig voor een kleine enclave met enkele boerderijen. Terlet ligt dus op eenzelfde plek als Deelen, Oud-Reemst en Nieuw-Reemst.

1721 Bernard Elshoff

Dit is een kaart uit het kaartboek van Rozendael, gemaakt in 1721 door Bernard Elshoff. Meer over het kaartboek. Het noorden is links. Alleen het oostelijke deel van Terlet staat erop, want alleen dat ligt in Rozendael. Buiten de grens tekent hij Klein Terlet. Dat deel is nu het vliegveld, camping en restaurant de Thermiekbel. De grenspaal die Elshoff intekent staat er nog: dat is wel even zoeken hoor. Die paal staat precies op het voormalige drielandenpunt Rozendaal – Arnhem – Ede, maar sinds ca 1960 is heel het vliegveld gemeente Arnhem.

Ik kan mijn foto van dit paaltje niet terugvinden. Al die palen lijken op elkaar. Wie maakt ff een foto? Het is een klein paaltje tegen het hek aan de noordoostkant van de parkeerplaats bij de Thermiekbel. - NB: ik ben er weer heen gefietst, en ik kan de paal ook niet terugvinden. Ik denk dat ik een ander paaltje had gefotografeerd. Deze paal ligt onder de A50.

Elshoff tekent ook wegen in. Noordwaarts gaan wegen naar Beekbergen, Deventer en Loenen. Oostwaarts gaat de Hessenweg. Zuidwaarts gaat de weg naar Arnhem, nu de A50. Veel veranderd is hier niet, alleen de weg naar Beekbergen is verdwenen.

Om Terlet tekent hij een stevige wal – tegen wolven en ander wild. Dat zullen we weer moeten doen nu wolven ons land weer gevonden hebben.

Ik vraag me af hoe bewoners aan water kwamen. Putten natuurlijk, en de Terletters moeten die put dan gegraven hebben in het Grasdel. Baltjes schrijft daarover het volgende (AenH 121)

1920 Herberg Groot Terlet

Terlet lag uiteraard geweldig voor een herberg langs de weg van Rozendaal en Arnhem naar Deventer, Beekbergen, Loenen. Groot Terlet, aan de oostkant van de weg, was inderdaad ook een herberg. De plek van de herberg is nog herkenbaar aan de twee linden tussen de A50 en de parallelweg. Tegenwoordig is de Thermiekbel een perfecte lunchplek – de moderne herberg.

Lindes geven een huis bescherming tegen bliksem, maar volksgeloof wil dat twee lindes te weinig zijn om bescherming te bieden. Het moeten er drie zijn. Bij Groot Terlet stonden natuurlijk drie lindes, maar eentje werd door de bliksem getroffen en kliefde in tweeen. Als een V heeft hij nog lang gestaan, maar toen ging hij toch dood. Uiteindelijk moest de boerderij in 1983 wijken voor de A50 en nu staan de twee lindes er nog. Voor een ander huis in Terlet stonden ook drie lindes waarvan er eentje doodging. Toen dat huis werd gesloopt, zijn die lindes overgebracht naar het openluchtmuseum waar ze nu nog staan.

1848 Van der Aa

Van der Aa schrijft in zijn Aardrijkskundig woordenboek over Terlet:

Erboven staat een stukje over een Terlede dat ook wel Terlet wordt genoemd. Dit brengt mij op de gedachte wat Terlet betekent. Terlet = ter lede = aan het water? Water in Terlet? Dat kan best, je begint geen landbouwenclave in een woestijn. Er kan daar goed een kwelplek liggen tegen de stuwwal aan, maar daar is geen drup van over.

Terletseweg

Sinds 1815 hoorde Terlet bij Rozendaal. Vandaar dat Terlet voor de school, kerk en bestuurlijke zaken op Rozendaal was georienteerd. De Terletseweg is de rechte weg tussen Terlet en Rozendaal, zegt men, maar je moet goed uitkijken anders loop je Rozendaal zo voorbij. De weg is ook veel ouder dan 1815, dus de redenering is raar. Volgens mij loopt de weg naar Velp. Velp is veel ouder dan Rozendaal, en bewoners van Terlet hadden in de Middeleeuwen meer te zoeken op de markt en in de kerk van Velp dan op het (nog niet bestaande) kasteel. Deze Terletseweg is in het noordelijk deel niet meer te volgen, maar ten zuiden van de Koningsweg ligt hij er nog helemaal tot hij in de omgeving van Rozendaal en Velp vervaagt tussen alle wegen.

De grenspaal: bestuurlijk tripelpunt

De grenspaal bij Terlet is een voormalig drielandenpunt tussen Arnhem – Ede – Rozendael. Een tweede tripelpunt dus: niet alleen waterkundig maar ook bestuurlijk was Terlet een tripelpunt. Zo’n kleine gemeenschap, maar wel verdeeld over drie bestuurlijke eenheden die vroeger elk een eigen rechtsgebied waren. Volgens mij is de paal weg.

Tweede Wereldoorlog

Bovenop de hoge Terletse Berg hadden de Duitsers Teerose 1 gebouwd. Het verhaal hierover is fascinerend, als je oorlog tenminste fascinerend vindt, en kun je vinden op Wikipedia. Ook het grote gebouw Fliegerhorst staat in dit del en ook daarover is op Wikipedia genoeg te lezen.

Het gebied van de vliegvelden

Vliegvelden

Twee vliegvelden zo dicht bij elkaar, waarom liggen hier vliegvelden?

Het hele Merckendal ligt in de sandr van Schaarsbergen. Sandr is harde ondergrond en vrij vlak en is ideaal als bodem om op te bouwen en vooral voor vliegvelden. Niet alleen Deelen en Terlet liggen op sandr, ook het vliegveld bij Nijmegen. Voor landbouw is het minder geschikt, en de bewoning is hier dan ook van oudsher geconcentreerd in kleine enclaves waar net wat meer water en betere grond was. Zoals Deelen, Terlet: nu vliegvelden, maar vroeger landbouwenclaves.

We zakken van Terlet virtueel naar beneden – in het echt mag dit niet – steken het vliegveld over, en komen op de Hooiweg. De Hooiweg liep van Deelen naar het zuidwesten. Tot aan de Koningsweg kunnen we de sporen terugvinden, maar nu loopt hij dood tegen de A50.

De Hooiweg kruist het Grasdel

We fietsen vanaf de A50 over de Hooiweg naar Deelen en passeren de dalbodem van ons Grasdel door een plas water – maar dit is niet de grote plas even voor Deelen – die is echt indrukwekkend, maar hoort bij het Papendal dal 12- ons Grasdel is verder westelijk.

Vanaf hier komen we op militair gebied. Volgens de bordjes mogen we erin zolang we geen militaire oefeningen verstoren. We zien niemand.

Grenspalen

De grenspaal op de Hoge Waer of de Philipsberg is voor ons onbereikbaar, en ik weet ook niet of hij er nog staat. Op het AHN vinden we wel de pol:

Op de grens tussen Arnhem – Deelen staan maar liefst vijf grenspalen. Bij de Hooiweg staan er drie, nogal verscholen onder struiken. Ze dateren van ca 1953.

Grenspaal Schaarsbergen

Op de Schaarsbergen vlakbij de Hooiweg staat een historische oude paal: filmpje.

Gemeentegrens Arnhem

Rond 1956 is de gemeentegrens van Arnhem hier gewijzigd. Na drie eeuwen gebruik klopte de kaart uit 1645 van het Schependom Arnhem van Nicolaes van Geelkercken ineens niet meer. Eeuwenoude grenspalen staan ineens niet meer op een grens. Meer over die kaart.

Het verschil? Vliegveld Terlet hoort sindsdien bij Arnhem en ligt niet meer deels in Ede en deels in Arnhem.

De Hoenderloseweg kruist het Grasdel

De Hoenderloseweg is ter hoogte van het del op een dam gelegd, want je zou als automobilist toch eens een dal door moeten. Ook langs de Hoenderloseweg staat een grenspaal.

Vrijland

We komen in Vrijland. Hier mag je gewoon in en rondwandelen, maar bijzonder is het niet. Van het Grasdel geen spoor. Op de West Vrijlandweg ga je wel door een dal. Op de oude Deelenseweg denken we dat we langs een wal fietsen, maar de weg is ingesneden. Waarom werken we de weinige hoogteverschillen die we hebben toch zo respectloos weg? We houden er wel een mooie blik op een holtpodzol aan over.

In het volgende filmpje noem ik het Schaarsbergerdel. Dit is een zijdal van ons Grasdel.

Duinen

In dit dal liggen (deels) twee duinenrijen met namen: de Maasbergen en de Schaarsbergen. Wat zijn deze duinenrijen?

Deze twee langgerekte Uvormige duinenrijen lijken op elkaar, liggen in elkaars verlengde, en hebben dezelfde ontstaansgeschiedenis. Maar —- helemaal duidelijk is het me niet. Op de Veluwe liggen veel langgerekte paraboolduinen, maar die hebben allemaal de dichte kant naar het noordoosten, en de twee uitgerekte armen naar het zuidwesten. Dat is logisch: de overheersende windrichting was vanuit het zuidwesten, en het midden van het duin wordt weggeblazen waarbij de armen achter blijven en kilometers kunnen uitrekken. Dat heet een paraboolduin, en is normaal op de Veluwe.

Maar de Maasbergen en de Schaarsbergen liggen andersom met de dichte kant naar het zuidwesten. Dat bestaat ook wel in bijvoorbeeld de Sahara, maar niet op deze schaal. Dus hoe zit dit? Of zijn de twee complexen eigenlijk vier complexen en is de Uvorm toeval? Ik ben er nog niet uit.

Bij de Koningsweg

De Koningsweg kruist het Grasdel bij de rotonde bij pannenkoekenhuis De Strooper. Filmpje:

Ecoduiker onder Koningsweg

Maar ons Grasdel strekt zich ver naar het oosten uit, en ook deze ecoduiker onder de Koningsweg, niet ver van de Clement von Maasdijkweg ligt erin.

Jachtpalen Sonsbeek

Tussen dit dal en het Terletsedal loopt de grens van jachtgebied Sonsbeek. Dat jachtgebied werd omgeven door jachtpalen, en twee daarvan zijn er nog, en staan in ons Grasdel langs de Koningsweg.

Greppel in bos

Op de rotonde bij pannenkoekenhuis De Strooper zitten we op de bodem van dit del. Vandaar fietsen we over de Kempenbergerweg naar het zuiden en kijken na het laatste huis rechts het bos in en zien zowaar een greppel het bos in verdwijnen: ons Grasdel. Op mijn foto zie je er zoals gewoonlijk niks van.

Meer over mijn wandeling van Schaarsbergen naar Oosterbeek, waarvan de eerste helft loopt door dit Grasdel.

Monument Clement van Maasdijk

Drie keer kom ik zijn naam tegen in deze serie. Hij was de eerste Nederlandse vlieger die verongelukte.

Grafkelders Schaarsbergen

Op de begraafplaats bij de kerk in Schaarsbergen liggen twee grafkelders. Unieke rijksmonumenten!

Brandweeropleiding

De A12

De A12 gaat op een dam hoog over dit del. Automobilisten op de A12 zien helemaal niets. Hier heb ik eens geanalyseerd hoeveel automobilisten op de A12 merken van de hoogteverschillen: bar weinig. Ook fietsers op de weg ten zuiden langs de A12 merken niets van het dal, maar Vitens heeft op de bodem wel een waterput gemaakt.

Fietstunnel

Grenspalen Maasbergse bos

Eens werd het landgoed Warnsborn bijna opgedeeld in bouwpercelen. Iemand zou daar rijk van zijn geworden, dus was het een goed idee. Gelukkig ging dat niet door en kocht GlK het landgoed. Gemeente Arnhem heeft toen een stuk bos gekocht ten noorden van Warnsborn: het Maasbergse bos. Rond dat bos staan grenspalen. Volgens de website over grenspalen bij Arnhem zijn dat er vijf, maar ik ken er zes. Nou ligt dat bos deels in dit Grasdel, en deels in het Papendal. Een paal staat bij boerderij Grote Kweek, de andere staat niet ver van de westelijke fietstunnel:

grote Kweek

Jachthuis Warnsborn

In de tuin van Jachthuis Warnsborn ligt een grote vijver op de bodem van het del, maar die tuin is niet toegankelijk en de vijver ligt onzichtbaar achter een laurierkersheg. Maar toch is daar de beste plek om het del te voelen: wie loopt van boerderij Grote Kweek naar Warnsborn over het smalle pad langs het hek langs dat jachthuis, daalt behoorlijk af en klimt dan weer omhoog. Langs het del ligt hier een duinenrij, deel van de Maasbergen, vandaar al dat zand hier. Het pad is sterk uitgesleten (wij fietsten daar en dat was niet te doen, maar voor ons liep een gezin met een wandelwagen en die hadden het nog veel zwaarder). Het mooie heideveld bij Warnsborn golft ook vanwege het Grasdel.

In het volgende filmpje noem ik het jachthuis per ongeluk Klein Warnsborn. Dat is onjuist.

En dan zijn we aan het einde van het Grasdel aangekomen en zitten we weer op de bodem van het Merckendal.

terug naar het openbare blog

---

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen