Waar een Oud-Reemst is, is een Nieuw-Reemst. Eens niet, toen was er alleen Reemst, een landbouwenclave in het uitgestrekte Reemsterveld wat we nu Planken Wambuis noemen. Een tweede landbouwenclave was Mossel. Vervolgens werd aan de westgrens van het Reemsterveld een derde boerderij ontwikkeld: West-Reemst, een logische naam.
Podcast
Verder in het Nederlands
Dit is een deel uit de serie Anno waarin ik archiefstukken bestudeer. Overzicht van de hele serie.
Reemst en Mossel waren grote rijke landbouwenclaves in het Reemsterveld op de Neder-Veluwe in het gebied van de Hertog van Gelre. Het Reemsterveld was jachtgebied van kasteel Rosendael, maar over Mossel en Reemst hadden de kasteelbewoners niets te vertellen. Dat stak, want het Reemsterveld bracht niets op en de twee landbouwenclaves wel. Afgunstig keken de rijke bewoners naar de twee welvarende landbouwenclaves.
In 1445 was Arnold de Hertog van Gelre, en hij was berucht om zijn geldverslindende leefwijze met veel oorlogen. Om aan geld te komen verpachtte hij stukken grond aan vrienden en kennissen, zoals bijvoorbeeld ook De Sijsselt. In Reemst verpachtte hij een stuk grond aan de westgrens dat geschikt was voor landbouw: dat werd West-Reemst. Tegenwoordig zeggen we Oud-Reemst en Nieuw-Reemst. Nieuw-Reemst bestaat dus al 580 jaar.
Over het allereerste begin van Nieuw-Reemst, vind ik in het Gelders Archief de originele pandbrief uit 1445. Daarin schrijft Arnold van Gelre onder andere:
Also dat Johan Postelman ende sijne erven dat voorgenoemde landt met alle alsulckens rechten wij totten voorgenoemde velde ende maelschappen hebben met sijnen beesten ende anders gelijck
anderen onsen bouluijden tot Mosschel rustelicken ende vredelicken besitten ende gebruijcken
sullen mit sulcken vorwaerden dat hij dat voorgenoemde landt betimmeren ende voort
bewonen sall.
Nou lees ik op echt overal dat dit over Nieuw-Reemst gaat, maar ik twijfel: volgens mij gaat het over de Hindekamp. Dit moet ik echter nog verder uitzoeken. Voorlopig volg ik de meute.
Premium inhoud
Premium abonnees zien hier de pandbrief uit 1445.
Verder met het openbare blog
Zand was een probleem voor Nieuw-Reemst. De wind woei uit het westen. Je ziet op de volgende AHN-uitsnede (klik op het plaatje voor een grotere versie) in donkerblauw een grote laagliggende uitblazingskom en daar ten oosten van de duinen zoals de Westerberg.
Langs de westgrens van de akker ligt een duin waaraan we kunnen zien hoe de bewoners hebben gestreden tegen het zand. Indrukwekkend! Waarschijnlijk plantte men hier dicht struikgewas waar het zand in bleef hangen.
Over de kam van het duin loopt een schitterend wandelpad dat ook is opgenomen in onze route van Heelsum naar Otterlo. Ten noorden van dit duin liggen de Westerbergen. Duin en Westerbergen lijken bij elkaar te horen, maar dat is niet helemaal juist. Beide complexen zijn duinen, beide complexen zijn ontstaan door stuifzand vanuit het westen. Maar de Westerbergen zijn ouder.
In het groene deel tussen het duin en de uitblazingskom zie je ook nog een raatakkerveld, maar daar gaat het nu even niet over.
In ons boek Over de Vossenweg, lopen van Heelsum naar Otterlo door ruimte en tijd, beschrijven we een prachtige wandelroute met bijna 100% zandweggarantie tussen Heelsum en Otterlo. Met aandacht voor landschap, natuur en cultuurhistorie. Zowel als paperback als eboek verkrijgbaar.
Het duin op de kaart uit 1722
Op de kaart van Elshoff uit 1722 van Nieuw-Reemst zien we dat de akker aan de westkant en vooral in de noordwestpunt niet gebruikt wordt. NB: het noorden is rechts, bij mijn AHN-uitsnedes is het noorden boven.
Deze delen waren opgegeven door het stuifzand: hoe de Reemstenaren ook hun best deden het oprukkende zand te beteugelen, ze verloren de strijd. Ik zoom in op het AHN.
Nou moe, niet vaak is iets zo duidelijk. Je ziet dat de rechthoekige vorm van de oude wal precies de vorm heeft als de akker op de kaart van Elshoff. Links bovenin deze uitsnede zie je het hoekpunt, ten zuiden van de Westerbergen en westelijk van het randduin. Je ziet dat het duin vanuit het westen een heel eind is opgerukt over het veld.
Kan ik iets dateren? Het stuk is van 1445. Deze kaart is van 1722. Dan is dit duin in die driehonderd jaar ontstaan. Was het altijd maar zo gemakkelijk.
Het verhaal van de kaart
De kaart vertelt een mooi verhaal. Het is er een van een serie van vier, de overzichtskaart van het hele Reemsterveld en drie detailkaarten van Oud-Reemst, Nieuw-Reemst en Mossel, gemaakt door Berend Elshoff in 1722. De opdrachtgever was het echtpaar Torck-van Hoorn, eigenaars van Rozendael en dus eigenaars van het Reemsterveld (nu Planken Wambuis). De oude welvarende enclaves Oud-Reemst en Mossel midden in hun landgoed waren hen een doorn in het oog. Zij was schatrijk, en rond 1725 konden ze eindelijk deze lucratieve landbouwgebieden erbij kopen en was hun landgoed compleet. Vervolgens gaven ze Elshoff de opdracht om mooie kaarten te maken van hun nieuwe bezit.
De tekst linksonder is goed leesbaar: Caart van de Bouwinge, genaamt Nieu Reemst, gelegen westwaart oudt-Reemst in het Roosendaalse Reemster velt, door mij onderschreven gemeeten en ter Caart gestelt in den Jare 1722. de grootheijd begreepen tusschen de letteren ABCDEFGHIKA, is 19 Gelderse Morgen 186 Roeden, het Bouland apart is 12 Gelderse Morgen 168 Roeden. B. Elshoff, geswooren Landmeeter in Gelderland.
Op het erf een boerderij, een schuur, een hooiberg en een waterput. In het dak van huis en schuur zitten ramen, op het huis een schoorsteen. De hooiberg is vierkant met een verstelbaar dak. Het dak is slecht getekend: het lijkt of Elshoff moeite had met perspectief! De schoorsteen op het dak van het huis is ook al zo knullig. De weg over het erf maakt een rare bocht: hij loopt waarschijnlijk heel logisch rond een heuvel of een kuil.
Heerlijk, zo’n gedetailleerde kaart.
En nu?
Hoe ziet Nieuw-Reemst er nu uit? Prachtig. Het is tegenwoordig geen boerderij meer maar een vakantiebungalow. Natuurmonumenten wil de akker opnemen in de natuur en verschraalt daarvoor de bodem op de akker bewust. Zo gaat cultureel erfgoed, namelijk jaarlijks zorgvuldig grondbeheer door boeren waarbij met slim en hard werken in 580 jaar een prachtig vruchtbaar bodemprofiel is opgebouwd, verloren. Ik huil. Eens gaan we dit weer koesteren, maar dan is deze bodem al vernaggeld.
Mooi stuk. Cultuur en natuur wordt vaak als tegenpolen geschetst. Onze natuur in Nederland is een mooie symbiose van de mens in zijn omgeving. Dit zouden we moeten koesteren.
Helemaal mee eens.
Agrarisch erfgoed zou hersteld en bewaard moeten blijven.
Maar wie ben ik om dag te zeggen?
Vriendelijke groet,
Eens!