Dal 12: Papendal

Sportcentrum Papendal is genoemd naar een dal dat in het Saalien een smeltwaterrivier was. Dit lange nu droge dal begint op de stuwwal in het Deelerwoud boven Deelen.

Dit is het langste dal en het langste stuk uit de serie Het Merckendal: dal 12.

Het Papendal op de topografische kaart.

Nu

Het militaire vliegveld, de A12 en de A50 hebben de infrastructuur op de kop gezet. De Deelenseweg en de Harderwijkerweg zijn verlegd. In de eerste jaren stond het huis Grijsoord nog in het midden van het T-knooppunt tussen de A12 en de A50 met een weggetje ernaartoe dat de A50 gewoon overstak.

Heide is opgeofferd voor vliegveld, schietterrein en crossbaan. Er is meer bos dan in 1882.

Van boven naar beneden

Ik heb een keer het hele Papendal vanaf het Deelenseveld in park De Hoge Veluwe afgelopen, in twee keer overigens. Toen keek ik vooral naar grenspalen, nu naar alles wat geen paal is.

Lange del

We beginnen weer bovenin. Dat betekent dat we eerst het Lange Del bekijken want dat begint op de stuwwal hoog boven Deelen op 100 m+NAP.

Terletseberg – tripelpunt

Het hoogste punt van het Lange del is de Terletseberg (Galgenberg), net zoals dat de top is van het Terletsedel en het Grasdel. Hier komen drie vanggebieden van beken samen: met de klok mee linksboven beginnend: Barneveldsebeek, Eerbeeksebeek, Heelsumsebeek. En omdat de Barneveldsebeek uitstroomt in de Eem, de Loenensebeek in de IJssel, en de Heelsumsebeek in de Rijn, is dit het mooiste tripelpunt van Nederland.

En die lijn die de berg noordzuid doorsnijdt? Dat is de A50; Rijkswaterstaat is niet dom hoor.

Deelen

Op oude kaarten is Deelen gemakkelijk herkenbaar aan de twee ovaaltjes aan weerszijden van het rijtje boerderijen. Ik tuur altijd op oude kaarten of ik water zie, maar nada. Hoe kwamen Deelenaren aan hun water?

Op het AHN zien we de velden van Deelen liggen, en prachtige erosiegeulen uit de stuwwal komen. Die zullen zijn ontstaan als droogdal, maar daarna verder zijn uitgesleten door watererosie. Deelen ligt er prachtig in zo’n dal met aan weerszijden van het rijtje boerderijen in het dal de landerijen tegen de helling van de stuwwal op.

Ten zuiden van deze Deelense geul ligt een scherpere erosiegeul die zich achterwaarts insnijdt, maar daar staat geen enkele boerderij. Onder deze geul zien we aan weerszijden van het dal een ‘dijkje’. Dat is het restant van een modderstroom.

Goed turen levert een wybertje op net onder de stuwwal met een wat groter rondje (kleine rondjes zijn bomkraters). Dat is in de Hooiweg de plek waar altijd een grote waterplas ligt en de weg daar zich in een wybertje omheen vleit: het Biessenbossche gat.

De geul snijdt zich achterwaarts in. Maar de richting van deze geul is wel opvallend namelijk consequent naar achteren. Terwijl de meeste geulen bij het achterwaarts insnijden afbuigen tot een vrijwel oost-west richting, gaat deze bij Deelen (en het Wolfsdel bij Terlet, dal 4) loodrecht op de helling. De richting van het achterwaarts insnijden wordt grotendeels bepaald door de erosiegevoeligheid van de diverse lagen. Mocht de geul een gemakkelijk te eroderen laag tegenkomen, dan buigt hij af en gaat verder door die laag. Dat heet een subsequent dal. Blijkbaar komen dit Deelense gat en het Wolfsgat bij Terlet geen gemakkelijk te eroderen laag tegen en blijven ze zich consequent naar achteren zich insnijden.

We gaan op zoek naar deze indrukwekkende geul, maar ik kan op mijn foto’s niet goed zien wat ik nou gefotografeerd heb. Op de linker foto zien we de geul tussen de bomen, maar op de rechter foto?

Maar gelukkig is er het AHN waar we ook naar luchtfoto’s kunnen kijken en ik zoek mijn standplaats op van de foto’s. Dan blijkt dat op de rechterfoto de geul pal voor me ligt: wat is het toch lastig hoogteverschillen goed in beeld te brengen.

Op de foto’s herken ik de bodems als duinvaaggrond (zand zonder bodemvorming) en de vegetatieklasse als beuken-eikenbos op voedselarme grond en droge stekelbrem-heide. Maar we zouden hier op leemrijk holtpodzol uit moeten kijken.

Grenspalen in dit Lange Del

Ook in dit Lange Del staan grenspalen op de grens van Arnhem en Ede. Alleen de laatste is ‘nieuw’ en staat tegenover het museum bij Deelen.

We steken het vliegveld over en komen bij Kemperberg, de boerderij te midden van de Kemperbergen. In het echt gaat dit natuurlijk niet zo gemakkelijk, want het vliegveld steken we helemaal niet over en de boerderij ligt in Park de Hoge Veluwe.

Kemperbergen en Schaarsbergen

De vorm van de Kemperbergen en Schaarsbergen is opvallend. Het is een lang duin met de dichte kant naar de wind toe. Dat wordt nergens uitgelegd, verzwegen zelfs als opvallend fenomeen want is tegen de theorie van de paraboolduinen van het stuifzand in. Ik heb zelf ook een theorie: het is een bekend fenomeen dat op de Veluwe lange duinen bovenaan rond de helling van een droogdal liggen dat functioneerde als een windtunnel. De wind blies zand door het dal omhoog, en bovenaan, na de knik in de helling, bleef het liggen. Deze Kemperbergen – Schaarsbergen liggen ook zo, maar dan als combinatie van twee rijen, de westelijke hoort bij het Papendal, en de oostelijke bij het Grasdel.

De militairen hebben de duinen gebruikt voor van alles, wat me super intrigeert, maar ik heb geen idee wat het is: hangars verborgen onder het zand?

Wie gaat fietsen door Park De Hoge Veluwe en bij Schaarsbergen begint, heeft al snel een gemeen klimmetje en fietst dan langs de duinen aan de linkerhand. Indrukwekkend hoog en steil.

Ten noordwesten van de Kemperbergen zijn we aangekomen waar het Lange Del in het hoofddal van het Papendal aankomt.

Papendal

Dus we stoppen met naar beneden lopen, gaan rechtsaf en zoeken het hoogste punt van het hoofddal van het Papendal op. (Ik houd als hoofddal aan het dal dat op oude kaarten als Papendal staat vermeld; anders zou ik liever dit Lange Del als hoofddal hebben genomen want dat is langer, hoger, en heeft een logischere richting). We beginnen weer bovenin dus fietsen naar het Deelense Zand.

Hoogveen?

Helaas. Het Deelense Zand en de Gietense flessen in het park liggen buiten ons blikveld want wateren af via de Barneveldsebeek en de Eem op het IJsselmeer. Dat is jammer, want anders hadden we een prachtig veld natte heide met hoogveen aan onze vegetatielijst kunnen toevoegen waar we beauties van foto’s hebben gemaakt. Op de rand van onze interesse ligt de Deelense Start of Steert die nu op de kaart staat als Deelense straal. Niks hoogveen, niks water, hartstikke droog daar.

Alhoewel…. Maar eerst gaan we naar boven.

Kompagnieberg

Kompagnieberg? Van Geelkercken noemt het in 1632 Komenie. Dit is een stukje stuwwal van Reemst, zie de geologische kaart. De bodem is vruchtbaarder dan in de verre omgeving en de beuken reiken tot aan de hemel. Holtpodzol zegt de bodemkaart.

Deelense Staart en flessen

De Deelense Staart staat op de oude kaarten getekend als bosrijk gebied temidden van de heide, en ik vermoed eerst dat het jeneverbessen waren. De Deelense staart (Deelensteert) is een hobbelig duinenrijk en bomenrijk gebied; het woord staart zegt me niets. Maar Nicolaes tekent in 1629 en in 1645 drie flessen, dat is een oud verwarrend woord voor vennen, dus misschien waren die bomen geen jeneverbessen maar was het gebied wel hoogveen met berken.

Waar zitten we? Is het daar nog steeds nat?

We mogen daar helaas niet komen en blijven keurig op de paadjes. We zien een rare kuil (met water) met een hutje er naast en een raar droog kanaal en nog wat restanten van oorlogstuig vermoed ik. Het gebied heet Zinkgat, en ik lees dat die kuil gebruikt is om afvalwater van het militaire gebied in op te slaan. Dan zal de wolfsklauw, wollegras en zonnedauw daar wel weg zijn. Geen spoor van veenmos.

Dammen

Dan een fantastische vondst: Van Geelkercken tekent in het dal lijnetjes, damekes zet hij erbij. Dat zijn geen dametjes, maar dammetjes. Hij tekent water bovenstrooms: stuwdammen in het Papendal!

Die dammen boeien mij als waterschapsbestuurder mateloos. Ik vergeet steeds om een foto van de plek te maken, maar hier op Google streetview zie je de asfaltweg in het park hoog over de dam bij de Vredepol lopen.

Grenspalen

Het Papendal vormt de grens tussen Arnhem en Ede (noorden) en Renkum (zuiden) en die wordt aangegeven met prachtige grenspalen.

Hoezo Papendal?

Papen associëren we nu natuurlijk met katholieken. Dus lezen we op diverse plekken dat door dit dal monniken liepen. Hier geloven wij niets van, want waar kwamen die papen dan vandaan en waar liepen ze heen? Van niks naar nergens. We puzzelen verder en zien twee mogelijkheden.

De Papen zouden kunnen slaan op de grenspalen. Die moeten op de kale heide van verre zichtbaar zijn geweest. Net monniken. Dit lijkt raar, maar monniken wordt in de bouw gebruikt voor uitstekende kolommen op bruggen en muren. Hoewel ik deze term ken, vind ik op internet slechts een voorbeeld: de brug bij Nieuwpoort.

Maar op de fantastische site joostdevree.nl vind ik dit:

We moeten dit zien als onderdeel van een vesting. Om te voorkomen dat de vijand over de beer lopend de vesting binnenkomt, worden monniken geplaatst, ook wel popen genoemd (tegenwoordig heeft prikkeldraad die functie, of metalen hekken met punten). Nou, in het regionale dialect is de a en o uitwisselbaar bij de lange a (Waogenings, Sonsbeek), dus paopen zal het geweest zijn. Dit kan volgens ons een prima verklaring zijn voor Papendal.

Maar we vinden nog een verklaring. We zagen al dat in het Papendal oude stuwdammen liggen. Laten we nou als betekenis van paap spekdam tegenkomen! Maar wat is een spekdam? Een stuwdam dus. In het woordenboek van Den Ham – we zijn dol op obscure bronnen – lezen we over spekdammen:

Kortom, wat dan ook, Papendal is een prima naam voor een dal waar papen rechtop staan en in liggen.

Bommenlijntje

Inmiddels zijn we bij de Kemperbergen aangekomen en zien we (we zien niks) van links het Lange Del aankomen. We lopen samen verder naar beneden en komen bij een dijk met een bocht erin. Dit is een restant van de spoorlijn die de Duitsers hebben aangelegd om hun militaire basis Deelen te voorzien van materieel.

Kruispunt van Koningswegen

Stadhouder Willem III liet in de jachtgebieden van zijn vriend Heer van Rozendael Koningswegen aanleggen om snel van het ene jachtgebied naar het andere te kunnen reizen. Hier in het Papendal kruizen twee Koningswegen elkaar. We gaan op het kruispunt staan en kijken rond. Een verkeersbord plaatsen?

We lopen verder naar beneden en komen bij het hek van park De Hoge Veluwe. Vroeger lag hier een ingang, wat nog duidelijk is te zien, maar wij fietsen om en gaan op dezelfde plek verder aan de andere kant van het hek.

Harderwijkerweg

We steken de natuurbegraafplaats over en daarna staan we ineens op een verwaarloosde asfaltweg: de oude Harderwijkseweg. We zien bakstenen constructies waar de Duitsers de trein de weg lieten passeren.

Watercrassula

We gaan verder naar beneden en komen bij een watergat dat al op de oudste kaart van dit stuk, 1629, staat ingetekend langs de Wekeromseweg. Het lijkt een gegraven gat, bekleed met leem waarschijnlijk, en we zijn niet onder de indruk van de vegetatie. En dan zien ook nog Crassula, een schattig uitziend vetplantje in het water waarvan elke mm die je in je schoenzool of autoband meeneemt naar een volgend watertje uitgroeit. Wij verdenken de boswerkers.

Tunnel A12

De fietstunnel onder de A12 lijkt wat overgedimensioneerd, maar daar ging dus die Duitse trein de weg onderdoor. De A12 hebben de Duitsers ook aangelegd.

We fietsen verder over de voormalige spoordijk langs Rijkswaterstaat en het Wegenwachtstation en zien nog een prachtige grenspaal hoog op een pol. Het bos in de oostpunt van deze driehoek is heerlijk en ik kom er vrijwel nooit iemand tegen.

Karresporen

Uniek dat in dit aangetaste gebied nog karresporen uit vorige eeuwen herkenbaar zijn, van karren die het Papendal overstaken en dan de zanderige helling aan weerszijden opploeterden.

En dan staan we op de Amsterdamseweg.

Het Turfdel

We zijn op de Amsterdamseweg aangekomen en zien de weg duidelijk door het Papendal duiken. Maar iets verder naar het oosten, aan de andere kant van de A50 bij sportcentrum Papendal, zien we nog een laagte: het tweede grote zijdal van het Papendal, het Turfdel. En ook al wordt deze aflevering veel te lang – het is een boek op zich – ook dat dal lopen en fietsen we af.

T Zand

Wij beginnen ten zuiden van de Koningsweg in het bos ’t Zand, duidelijke naam: het is een droog gemengd bos op voedselarme zandgrond. Het lijkt niet aangeplant.

Fietstunnel

Ik begrijp niet wie dit voor elkaar heeft gekregen, maar hier ligt dus een fietstunnel, die twee bossen verbindt van niets naar nergens. Heerlijk.

Dassentunnel

Er ligt een dassentunnel: echt waar? Gaan dassen hier doorheen naar de andere kant van de A12?

Wat ziet een automobilist op de A12?

Ik heb eens op Google streetview onderzocht wat een automobilist op de snelweg merkt van dit stelsel van dalen. Niets dus. Zoals we zien op onze stafkaart is de snelweg bij elke dalkruising hoog op een dam gelegd, en bij de hoogste toppen ingesneden. Hier steken we het Papendal over vanuit het westen.

Ik weet dat veel mensen dit toch een mooie weg vinden, maar als de weg mee was gegaan met het reliëf was hij nog veel mooier geweest. Waarom eigenlijk niet? Ik vermoed omdat de eerste wegenbouwers hun vak hadden geleerd als spoorwegbouwers, en die techniek – treinen kunnen niet omhoog en omlaag behalve heel langzaam – is gewoon meegenomen. Een medewerker van Rijkswaterstaat vertelt me dat ze altijd zorgvuldig rekening houden met de beleving van het landschap, maar inderdaad nooit met reliëf. Eye-opener?

Maesbergen

Ten zuiden van de A12 komen we in de Maesbergen: dit is stuifzandgebied dat met bos is bepoot. Het bos is van de gemeente Arnhem en op de hoeken staan grenspalen.

We kunnen niet verder naar beneden lopen zonder over een hek te klimmen en gaan terug naar de Koningsweg en maken deze foto van een akker en een put in het del.

We zijn weer bij de Amsterdamseweg aangekomen en fietsen terug onder de A50 door naar het punt waar we het Papendal verlaten hadden.

Verder door het Papendal

Heul onder de Amsterdamseweg

Vroeger lag er een heul in het Papendal onder deze weg door, en aan de zuidkant kunnen we het metselwerk nog zien. In het Gelders Archief vind ik zelfs het ontwerp terug. Ik vermoed dat bij de verbreding van de weg de heul niet is doorgetrokken. Conclusie: de verbreding ligt aan de noordkant van de oude weg, want daar is geen metselwerk te vinden.

We gaan vanaf dit punt verder naar het zuiden door een verrassend gebied. Natuurlijk weer grenspalen, en een leuk heideveld.

Fietstunnel bij Wolfheze onder de spoorweg

Ik kom bij het fietstunneltje onder de spoorweg. Er staat een informatiebordje naast, en wat daar niet op staat (waarom ligt hier een tunnel?), bespreek ik in De Heulen onder de Rijnspoorweg

We zijn er bijna.

Ten zuiden van dit tunneltje loopt het Papendal naar de A50. Ter hoogte van de kruising zie ik een klein duikertje, maar dat is wel klein voor dit lange dal dat maar liefst volgens wordpress 20 minuten leesvoer heeft opgeleverd.

Ten zuiden van de A50 ‘stroomt’het Papendal uit vlakbij het hotel Wolfheze in het hoofddal van het Merckendal. Op de hoek staat een grenspaal: dat is de meest westelijke punt van het schependom van Arnhem.

Het eindpunt: vijflandenpunt

De grenspaal, zie de linkerfoto hierboven, staat op een markant punt. Vroeger kwamen hier maar liefst vijf bestuurlijke eenheden bij elkaar: Arnhem, Oosterbeek, Doorwerth, Renkum en Wolfhees. Van Geelkercken laat dit op zijn kaart uit 1632 nog het beste zien met verschillende kleuren die de grenzen van deze eenheden aangeven: een vijflandenpunt, uniek in de wereld?

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen