Het Papendal, zijdal van de Heelsumsebeek

Sportcentrum Papendal is genoemd naar een dal dat in het Saalien een smeltwaterrivier was. Dit lange nu droge dal begint op de stuwwal in het Deelerwoud boven Deelen en mondt uit in het Heelsums Beekdal

Dit is een stuk uit de serie Het Merckendal: dal 12.

Het Papendal op de topografische kaart.

Van boven naar beneden

Ik heb een keer het hele Papendal vanaf het Deelenseveld in park De Hoge Veluwe afgelopen, in twee keer overigens. Toen keek ik vooral naar grenspalen, nu naar alles wat geen paal is.

Lange del

Het Papendal heeft ook zijdalen, en het langste heet het Lange Del. bovenin. Dat gaan we eerst bekijken want dat begint op de stuwwal hoog boven Deelen op 100 m+NAP.

Terletseberg – tripelpunt

Het hoogste punt van het Lange del is de Terletseberg, net zoals dat de top is van het Terletsedel en het Grasdel. Hier komen drie vanggebieden van beken samen: met de klok mee linksboven beginnend: Barneveldsebeek, Eerbeeksebeek, Heelsumsebeek. En omdat de Barneveldsebeek uitstroomt in de Eem, de Loenensebeek in de IJssel, en de Heelsumsebeek in de Rijn, is dit het mooiste tripelpunt van Nederland.

En die lijn die de berg noordzuid doorsnijdt? Dat is de A50; Rijkswaterstaat is niet dom hoor.

Deelen

In dit Lange Del ligt Deelen op de helling van de Terletseberg. Door de buurschap ‘stroomt’ de bovenloop van dit Lange Del, die nu droog ligt maar waar vroeger wel degelijk water was, anders waren hier geen mensen gaan wonen.

Papendal

We zoeken het hoogste punt van het hoofddal van het Papendal op. Dat is bij de Deelense Staart.

Dammen

Vroeger lagen er stuwdammen in het Papendal!

Die dammen boeien mij als waterschapsbestuurder mateloos. Ik vergeet steeds om een foto van de plek te maken, maar hier op Google streetview zie je de asfaltweg in het park hoog over de dam bij de Vredepol lopen.

Grenspalen

Het Papendal vormt de grens tussen Arnhem en Ede (noorden) en Renkum (zuiden) en die wordt aangegeven met prachtige grenspalen.

Hoezo Papendal?

Papen associëren we nu met katholieken. Dus lezen we op diverse plekken dat door dit dal monniken liepen. Hier geloven wij niets van, want waar kwamen die papen dan vandaan en waar liepen ze heen? Van niks naar nergens. We puzzelen verder en zien twee mogelijkheden.

De Papen zouden kunnen slaan op de grenspalen. Die moeten op de kale heide van verre zichtbaar zijn geweest. Net monniken. Dit lijkt raar, maar monniken wordt in de bouw gebruikt voor uitstekende kolommen op bruggen en muren. Hoewel ik deze term ken, vind ik op internet slechts een voorbeeld: de brug bij Nieuwpoort.

Maar op de fantastische site joostdevree.nl vind ik dit:

We moeten dit zien als onderdeel van een vesting. Om te voorkomen dat de vijand over de beer lopend de vesting binnenkomt, worden monniken geplaatst, ook wel popen genoemd (tegenwoordig heeft prikkeldraad die functie, of metalen hekken met punten). Nou, in het regionale dialect is de a en o uitwisselbaar bij de lange a (Waogenings), dus paopen zal het geweest zijn. Dit kan volgens ons een prima verklaring zijn voor Papendal.

Maar we vinden nog een verklaring. We zagen al dat in het Papendal oude stuwdammen liggen. Laten we nou als betekenis van paap spekdam tegenkomen! Maar wat is een spekdam? Een stuwdam dus. In het woordenboek van Den Ham – we zijn dol op obscure bronnen – lezen we over spekdammen:

Kortom, wat dan ook, Papendal is een prima naam voor een dal waar papen rechtop staan en plat liggen.

Bommenlijntje

Inmiddels zijn we bij de Kemperbergen aangekomen en zien we (we zien niks) van links het Lange Del aankomen. We lopen samen verder naar beneden en komen bij een dijk met een bocht erin. Dit is een restant van de spoorlijn die de Duitsers hebben aangelegd om hun militaire basis Deelen te voorzien van materieel.

Tunnel A12

De fietstunnel onder de A12 lijkt wat overgedimensioneerd, maar daar ging dus die Duitse trein de weg onderdoor. De A12 hebben de Duitsers ook aangelegd.

We fietsen verder over de voormalige spoordijk langs Rijkswaterstaat en het Wegenwachtstation en zien nog een prachtige grenspaal hoog op een pol. Het bos in de oostpunt van deze driehoek is heerlijk en ik kom er vrijwel nooit iemand tegen.

Karresporen

Uniek dat in dit aangetaste gebied nog karresporen uit vorige eeuwen herkenbaar zijn, van karren die het Papendal overstaken en dan de zanderige helling aan weerszijden opploeterden.

En dan staan we op de Amsterdamseweg.

Het Turfdel

We zijn op de Amsterdamseweg aangekomen en zien de weg duidelijk door het Papendal duiken. Maar iets verder naar het oosten, aan de andere kant van de A50 bij sportcentrum Papendal, zien we nog een laagte: het tweede grote zijdal van het Papendal, het Turfdel.

Verder met ons Papendal.

Heul onder de Amsterdamseweg

Vroeger lag er een heul in het Papendal onder deze weg door, en aan de zuidkant kunnen we het metselwerk nog zien. In het Gelders Archief vind ik zelfs het ontwerp terug. Ik vermoed dat bij de verbreding van de weg de heul niet is doorgetrokken. Conclusie: de verbreding ligt aan de noordkant van de oude weg, want daar is geen metselwerk te vinden.

We gaan vanaf dit punt verder naar het zuiden door een verrassend gebied. Natuurlijk weer grenspalen, en een leuk heideveld.

Fietstunnel bij Wolfheze onder de spoorweg

Ik kom bij het fietstunneltje onder de spoorweg. Er staat een informatiebordje naast, en wat daar niet op staat (waarom ligt hier een tunnel?), bespreek ik in De Heulen onder de Rijnspoorweg

We zijn er bijna.

Ten zuiden van dit tunneltje loopt het Papendal naar de A50. Ter hoogte van de kruising zie ik een klein duikertje, maar dat is wel klein voor dit lange dal dat maar liefst volgens wordpress 20 minuten leesvoer heeft opgeleverd.

Ten zuiden van de A50 ‘stroomt’het Papendal uit vlakbij het hotel Wolfheze in het hoofddal van de Heelsumsebeek. Op de hoek staat een grenspaal: dat is de meest westelijke punt van het schependom van Arnhem.

Het eindpunt: vijflandenpunt

De grenspaal, zie de linkerfoto hierboven, staat op een markant punt. Vroeger kwamen hier maar liefst vijf bestuurlijke eenheden bij elkaar: Arnhem, Oosterbeek, Doorwerth, Renkum en Wolfhees. Van Geelkercken laat dit op zijn kaart uit 1632 nog het beste zien met verschillende kleuren die de grenzen van deze eenheden aangeven: een vijflandenpunt, uniek in de wereld?

Alle afbeeldingen