Dal 11: Bilderbergdal

Het Bilderbergdel is een klein zijdal aan de zuidkant van de Heelsumsebeek waarin het Landgoed De Bilderberg ligt.

Op onze kaart van de serie Het Heelsums Beekdal zijn we in 11.

AHN

We gaan steeds verder naar beneden en zijn eindelijk aangekomen in het sprengengebied van de Heelsumsebeek.

De hoogste top van dit dal is de Zonneberg, meer dan 60 meter hoog. Dat is de bruine vlek rechts op de uitsnede. Het relief is lelijk aangetast door de sportvelden van de Bilderberg. Verder zie ik op de uitsnede een behoorlijk aantal dopjes: grafheuvels. Behalve het grootste dopje, daar stond vroeger een uitzichttoren.

Op de luchtfoto zie ik bos met beukenlanen, hei en sportvelden.

Geologie

Niets nieuws op de geologische kaart: lichtroze is gestuwd Pleistoceen, donkerroze is Drente, en de dunne lijn is de grens van het ijs: dat lag ten zuiden van deze lijn.

Geomorfologie

De dalbodem is inmiddels felgroen: water. Maar daar kijken we nu niet naar. Langs dat groen zie ik een donkerrood randje, en tussen het vertrouwde roze van de sandr en rood van de stuwwal zie ik een oranje rand. De vervaagde rechter benedenhoek is het gebied waar in het Saalien ijs lag.

Van oud naar jong zijn de landvormen:

• Rood (en het oranje vagere vlak rechtsonder) is stuwwal.
• Roze is sandr.
• Oranje is stuwwalglooiing. Daarmee bedoelen ze een helling onder de stuwwal die afglijdt door watererosie. Hij ligt dus op de sandr.
• Donkerrood is ondergraven stuwwalzijde: hiermee bedoelen ze een bijna vertikale rand van een stuwwal die door water ondergraven wordt. Dat is merkwaardig, want roze is sandr. Dus dit is helemaal geen stuwwal, maar een ondergraven sandrzijde – nou, dat is vast het enige woord met ndrz achter elkaar.
• Dan felgroen: beekdalbodem.

Bodems

Hier niets nieuws: het grote oranje vlak is holtpodzol, het roze vlak (in twee tinten) is haarpodzol met meer (huid) of minder (roze) leem.

Grondwaterdiepte

Kijk, we komen in het beekdal, het grondwater staat niet al te diep onder het maaiveld. De donkerste kleur groen in deze uitsnede geeft aan dat daar het grondwater 170 – 180 cm onder het maaiveld ligt. Zo ondiep zijn we het nog niet eerder tegengekomen.

Oude kaarten

1569 Witteroos

Ter voorbereiding op zijn grote overzichtskaart van het Coenenbos in Oosterbeek, zie hierna, heeft hij van elk bos apart een detailkaart gemaakt. Dit is die van de Swarte Kolcksche Hegge. Helaas staat het beekdal er niet op. Het gebied ten oosten van de Swarte Kolcksche Hegge heet het Hillenbosch.

1570 Witteroos

In 1570 maakt Thomas Witteroos een kaart van het Coenenbosch in Oosterbeek dat de Hertog van Gelre in eigendom had. Meer over deze kaart van Witteroos. We zitten nu in het grote bobbel rechtsboven, die Swartekolkse Hegge, zo meteen bij de kaart van Kempinck meer daarover.

Onderaan de kaart zien we de oude Kerk van Oosterbeek waar omheen het dorp groeit. Vandaar naar het westen loopt de Heerweg, dat is nu een prachtig fietspad door het bos. De Utrechtseweg was er dus nog niet. Bovenaan de kaart zien we de kerk van Wolfhees. Raar dat het wildforsterhuis er niet op staat, en ik nog even open hij dat bedoelt met Wolfhees.

Deze kaart is lang de standaard geweest en dus ook diverse keren gekopieerd. Zie de kaart uit 1660 van Isaac van Geelkercken.

1616 Bernard Kempinck

Deze kaart is van de Heerlijkheid Doorwerth, en daar zitten we immers. Meer over deze kaart van Kempinck.

Ik knip een hoekje van de rechterbovenhoek.

We zien Lantschaps Swarte Colcxe hegge en rechts aan de andere kant van de rode lijn = grens van Doorwerth, de Sonnenberger Enck. Ten noorden van de blokjeslijn – gemaakt in 1610 – is het bos van Jacob Bouwmeester. Ik leg dit deel als volgt op het AHN en de huidige topografische kaart:

Mijn conclusie: ons Bilderbergdal (zelf bedachte naam) is de Zwarte Kolkse Hegge plus het bos daar ten noorden van wat volgens Kempinck in 1616 van de bouwmeester was plus een deel van de Sonnenberg in het oosten. De gele rechthoek langs de Bilderbergweg die Kempinck Bouwmeesters Nijen Kamp noemt, ligt er nog net zo.

ca 1660 Isaac van Geelkercken

Deze kaart hoort bij een proces uit 1668 tussen Swaen en Muijs over het recht om met een schaapskudde door de Zwarte Kolkse Hegge te lopen. Het zijn meer dan 700 scans, en ik ben er niet aan toe gekomen, maar zoiets vind ik wel interessant.

NB: onthoud even de naam Swaen.

1668 Jacob van Geelkercken

Deze derde zoon heeft ook een kaart getekend, waarop al het bezit van de eigen familie staat.

Ik heb hem lang opzij gelegd als zijnde onzin. Maar volgens G kunnen we er toch wel wat mee, als je tenminste niet kijkt naar waar Arnhem en Doorwerth zijn ingetekend. Het noorden is ongeveer linksonder. Op een derde van onderen zien we de beek van links naar rechts stromen. We zitten met ons Bilderbergdal in de buurt van het begin van de beek, aan de zuidkant, dus op deze kaart er boven. De Bouwmeesterskamp heet nu Conijnxkamp. Daar ten zuiden van ligt op deze kaart de Swarte Kolcks hegge, met daar een vierkantje afgegraven ‘Mariendaels hexsen’. Als ik Koningskamp en de Lage Kamp en de beek inteken als referentie, krijg ik ongeveer dit voor de Zwarte Kolkse Hegge.

Hmm, nee hier klopt niks van. Ik vind het nog steeds een slechte kaart, dus ik gooi hem weer opzij.

1702 Passavante

Nogmaals een kaart van het Coenenbos, dus ook van de Swarte Kolckse Hegge. De kaart bestaat in twee versies, en het lijkt erop dat Passavante ze beide heeft gemaakt.

De grenzen zijn rechter dan bij Witteroos. Wolfhees is hier niet de kerk, maar het wildforstershuis (de kerk was in 1702 allang weg). Ter orientering: de Oude Herberg staat in de hoek rechtsonder van driehoek q.

De velden ten noorden van de Swartekolkse hegge zijn van Swaen.

Die naam had je onthouden.

Passavante tekent ook de Swarte Colck in (buiten de hegge dus, op de bodem van het beekdal neem ik aan). De Zwarte Kolk was een waterplas; de naam zal slaan op de kleur, die waarschijnlijk door veengroei of humus werd veroorzaakt. De kolk is verdwenen, maar hier en daar is het nog altijd nat zwart:

Hier de andere versie van de kaart van Passavante:

Deze bossen – hakhoutheggen – werden dus beheerd door de Rekenkamer. Zo nu en dan (het liefst jaarlijks) ging een commissie vanuit Arnhem kijken hoe het met het hout stond. Over het bezoek in 1702 lezen we dit verslag, waarbij ze ook de Swarte Kolk en de Sonnenberg hebben bezocht (bron GA 0012 281).

1855

1881 Jan Rutger Wellenbergh

Ik lees dat Jacob Rutger Wellenbergh het huis heeft laten bouwen, maar ik vermoed dat zijn vrouw een grote inbreng had: wij vrouwen worden nog altijd uit de geschiedenis weggelaten. Het echtpaar maakte er een waar kasteel van, met natuurlijk een mooi park eromheen, een mauseoleum voor de hele familie en nog veel meer fraais. Ze zullen gebaald hebben dat ze geen spreng ter beschikking hadden zoals Lichtenbeek en Warnsborn. Ook hebben zij de zwartgele grenspalen laten zetten. Deze schattige werknemerswoning dateert van die tijd. Het huis Sonnenberg is in 1951 gesloopt, doodzonde, en ik vermoed dat de bewerkte steen in de tuin, voor op de foto, van het landhuis afkomstig is. Het holle pad hebben ze speciaal laten graven zodat ze er een brug overheen konden leggen.

Ook hier kom ik onverwacht een vogeldrinkbak tegen. En in het Gelders Archief een ansichtkaart van deze vijver in betere tijden. De foto moet ik dus opnieuw maken, vanuit dezelfde hoek als die andere.

1900

1905 Ansichtkaart Huize Zonnenberg

Op de plek van het landhuis staat nu dit:

Ooh en denk niet dat het is afgebroken vanwege onherstelbare oorlogsschade. Nee, men had zin in iets nieuws.

1960

2022

Verstopt tussen de hoge bomen staat de watertoren. Dit is geen monument; omwonenden hebben zich erover ontfermd. Verder kom ik langs de weg achter het hotel een rijtje grafheuvels tegen. Aan de Utrechtseweg, buiten ons Bilderbergdal (maar wel in het Merckendal) staat een mooie grenspaal met daarop de tekst De Bilderberg. Verder een grenspaal langs de spoorweg. Ik zie geen rijksdriehoekssteen.

Vegetatie

We vullen onze fotoserie aan van de vegetatieklassen die we onderweg zien.

Langs de Bilderbergweg groeit een prachtige heksenkring:

Verder met de openbare serie.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen: