De Dijkgraaf in het Binnenveld

De Dijkgraaf ontwatert de Bovendijkgraafse polders, voedt en ververst de stadsgracht, loopt door de Witte Sluis en mondt bij de Pabstendam uit in het kanaal van de Haven. Vroeger dan. Ik bestudeer vandaag de Dijkgraaf in de archieven, op kaarten en daarna ga ik fietsen.

Op mijn AHN uitsnede de Dijkgraaf in blauw, de plekken van mijn foto’s in geel. In het noorden zie je drie dekzandruggen.

Aanleg van de Dijkgraaf

Ik vermoed dat de Dijkgraaf is aangelegd toen Wageningen stadsrechten kreeg, een gracht maakte, en water nodig had. Dat was in de dertiende eeuw. Oorspronkelijk zal hij gegraven zijn als een aftakking van de Nergenasebeek die begon waar nu het verdeelwerk ligt naast het fietspad. Dan bestaat dat verdeelpunt ook al meer dan 750 jaar! De doorgraving van de Kraatsrug werd pas nodig toen er meer water nodig was in de gracht. En daarbij werden de oude polders opnieuw aangelegd zodat het water van de vijfde tot en met de achtste polder in de Dijkgraaf loste en zo de gracht van water kon voorzien.

De hoge zandrug van De Kraats is door de Dijkgraaf doorgraven langs bestaande percelen: ik vroeg me lang af waarom de Dijkgraaf en Rijnsteeg bij De Kraats zo bochtig zijn, om dan weer kaarsrecht naar het noorden verder te gaan. Maar het is zo logisch. De zandrug is al lang bewoond landbouwgebied en de huidige boerderijen zoals Dickenes, t Slagh en Bruxvoort liggen er misschien al wel duizend jaar. Die verplaats je niet zomaar even in de 15de eeuw voor een slootje.

Ik stel me voor hoe het er hier in de 15de eeuw uitgezien moet hebben. Ik denk dat tegenwoordig menig fietser de zandrug niet eens opvalt. Maar toen was die rug het enige bewoonde gebied, een vooruitstekende droge landengte met boerderijen en landbouwgronden, midden in een groot moeras en broek. De boerderijen zijn nu oud en eerbiedwaardig. Het is er mooi! Jammer dat er geen vrijliggende fietspaden doorheen kronkelen.

Nicolaes van Geelkercken heeft een paar mooie kaarten van het Binnenveld gemaakt, en op al die kaarten is de Dijkgraaf de grens. Waarom staat het gebied ten oosten ervan er niet op? Is dat omdat hij centraal op het papier Veenendaal tekent en dan aan de rand van zijn papier niet uitkomt? Dat zou mij overkomen. Ik had vroeger bij liftbordjes na AMSTER slechts plek voor een heel klein DAMmetje. Het klinkt logisch maar is het niet. Nicolaes heeft immers deze kaart drie keer getekend en op alle drie houdt hij de Dijkgraaf als grens aan. Dit moet hij bewust gedaan hebben. Waarom?

Het antwoord is eenvoudig: Hij was niet geïnteresseerd in dit gebied want het watert niet af op de Grift maar op de Rijn. Ten oosten van de Dijkgraaf liggen de hoger gelegen bovendijkgraafse polders. Een lang woord, wat precies aangeeft wat het zijn: de polders boven de Dijkgraaf die dus afwateren op de Dijkgraaf. Op mijn zelfgetekende polderkaart van het Binnenveld is dit goed te zien.

De Dijkgraaf stroomt naar de gracht van Wageningen en dan verder via de Witte Sluis (die niet wit is) naar het Havenkanaal en dan de Rijn in. Dus wie fietst over de Dijkgraaf van Wageningen naar het noorden: het water in de sloot links van je stroomt naar het IJsselmeer. En het water rechts van je naar de Rijn. Wow!!!!

Hij tekent de Dijkgraaf een beetje kronkelig. De andere graven tekent hij kaarsrecht. Waarschijnlijk is de Dijkgraaf ten zuiden van de zandrug van De Kraats gegraven in de bedding van de Nergenasebeek en was hij echt een beetje kronkelig.

Van boven naar beneden

De Dijkgraaf begint bij de Maanderdijk. Daar sta ik bij het nemen van de eerste foto en ik kijk naar het zuiden. Op de foto stroomt de Dijkgraaf links van de weg met dezelfde naam; je kunt het water net zien glinsteren. Dat water komt van het oosten en stroomt langs de Maanderdijk: het water komt van verder weg; dat is voor een andere dag.

Ik fiets naar het zuiden en kom bij de Kraatsweg die tegen de tweede, grootste dekzandrug in het Binnenveld aan ligt. Van links komt de Kromme Beek aan: de verlegde Hoekelumsebeek die volgens mij als irrigatiekanaal is verlegd volgens de hoogtelijn van deze dekzandrug. Dat was al zo bij aanleg van de Dijkgraaf, maar De Dijkgraaf tapt hem af.

Even verder komt van links de Nergenasebeek aan. Ook deze beek werd voor irrigatie gebruikt. De Dijkgraaf en de beek lopen even samen op, maar daarna haakt de Nergenasebeek af onder de naam Ulenpassloot, verder naar het westen, naar het laagste punt. Daar is uiteraard een verdeelwerk. Het is een eenvoudige schotbalkstuw (onder het rooster) bij een knot-es, zie foto.

De Dijkgraaf is niet recht door de ruggen van de Kraats en Nergena gegraven, maar tussen de velden door. Daarna gaat hij weer recht verder. Even verder komt er veel water bij bij de afvoersloot van de waterzuivering Bennekom. Die sloot is ook de grens tussen Ede en Wageningen, en je mag er langs wandelen. Leuk!

Bij het verdeelwerk ten noorden van Wageningen (zie foto) stroomt een groot deel van het water de Nergenasebeek in (de duiker rechts op de foto) op weg naar het Valleikanaal. Links gaat water onder de schuif door verder door de Dijkgraaf naar de stad. Maar afgezien daarvan: al minstens 750 jaar is het fietspad de waterscheiding tussen de Rijn en het IJsselmeer. Wow.

Vanaf hier loopt de Dijkgraaf naast het fietspad de stad in. Langs het fietspad bij Pomona is de Dijkgraaf open water. Die prachtige brug bij Pomona is dus een brug over de Dijkgraaf, op de kaart uit 1960 nog met een lange toegangsweg naar de boomgaard. Nu is het een klein onzichtbaar detail in een woonwijk, maar eens was dit een indrukwekkend punt.

Bij de Van Uvenweg verdwijnt de Dijkgraaf in een duiker en stroomt dan onzichtbaar naar de Stadsgracht. Jammer.

De Dijkgraaf stroomt dus onder het noordelijke deel van de Julianastraat, daarom is die zo breed… Een mooie nieuwe Dijkgraaf zou daar prachtig zijn.

gaat net ten zuiden van de Dijkgraafseweg linksaf, ik vroeg me al af waarom die weg zo heet. Daar liep de Dijkgraaf dus langs. Hehe…

stroomt vervolgens onder het gras van de Lijnbaanstraat door, daarom is die zo breed….. Ik zie een prachtig toekomstbeeld voor me. Een lezer maakt me erop attent dat de Dijkgraaf sinds 1927 door de Lijnbaanstraat stroomt, daarvoor liep hij achter de huizen langs.

en komt dan net ten oosten van het bos, waar het wandelpad begint, in de gracht. Dus 25 meter ten westen van de huidige inlaat van het Rooseveltkanaal.

Het zou mooi zijn als de hele Dijkgraaf kan worden open gegraven. En dan zo inrichten dat verleden en toekomst verbonden worden.

Tenslotte stroomt (stroomde) de Dijkgraaf door de Witte Sluis (die zwart is) verder door de uiterwaarden ondergronds naar de haven.

Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.

Alle afbeeldingen