De Barneveldsebeek

De Barneveldsebeek is de zijbeek van de Eem in de Gelderse Vallei met het grootste vanggebied. De beek heeft zelf ook zijbeken, en zo komen we tot een hele rij beken. Volgens de bekenatlas zijn het er 23.

Een eerste issue is: is het nou Barneveldse beek of Barneveldsebeek? De Taalunie zegt: Barneveldse beek is juist als het de beek van Barneveld is; Barneveldsebeek is beter als het een naam is. Barneveldsebeek dus.

Een tweede issue is dat de Modderbeek, die de bekenatlas onder de Barneveldse beken schaart, in het Valleikanaal uitmondt voor hij bij de Barneveldsebeek is. Dat was vroeger toen er nog geen Valleikanaal was, anders natuurlijk. Het Valleikanaal is in de beek gelegd. Ik ga mee met de moderne tijd: Modderbeek en Moorsterbeek krijgen een eigen verhaal dus.

Een derde issue is de naamgeving. Wij Nederlanders zijn raar: de beek bij Hoevelaken heet de Hoevelakensebeek, en bij Voorthuizen heet diezelfde beek de Voorthuizerbeek. Tja, daar wordt landschap lezen niet gemakkelijker van. Wat als we de weg van Arnhem naar Apeldoorn in Arnhem de Arnhemseweg hadden genoemd en in Apeldoorn de Apeldoornseweg. Dat zegt toch niets? Dus waarom doen we dat bij beken dan wel? Als we net als bij de Rijn de hoofdbeek van dit bekenstelsel van bron tot monding hetzelfde hadden genoemd, was het de Otterlosebeek geworden, want dat is de verste bron. Dan weet iedereen in Amersfoort waar dat water vandaan komt: uit Otterlo.

Een vierde issue: stroomt de Barneveldsebeek de Luntersebeek in of is het andersom? Ik laat altijd B in L stromen. Maar B begint hoger en is langer. L stroomt meer rechtdoor . Van Deventer tekent geen Barneveldsebeek, alleen een Luntersebeek. Ik laat het zo.

Okee, ik maak een overzicht met alle beken in het bekenstelsel van de Barneveldse beken. Ik begin met de verste bron en ga met het water mee naar beneden:

• Grote Valksebeek – bron in Otterlo
  • Kleine Valksebeek – bron in Harskamp
    • Astsloot
  • Donkervoorterwegsloot (of Kleine Barneveldsebeek) – bron in Barneveld
    • Kasteel Schaffelaar
  • Grote Beek – bron in Stroe
    • Garderbroeksebeek
  • Voorthuizerbeek – bron boven Voorthuizen
    • Ganzenbeek
    • Rubberbeek
      • Appelschebeek
    • Zwarterbroekerbeek

En zo laat ik de naam Barneveldsebeek verdwijnen en wordt de overkoepelende naam de Grote Valksebeek.

Nog verder bovenstrooms van Otterlo is er richting de Harderwijkerweg en Mossel een restant van hetzelfde beekstelsel dat overstoven is door zand. Dat is een mooi verhaal.

Hoogste punt

Waar is het hoogste punt van het stroomgebied? Wow, dat is het tripelpunt bij Terlet.

Niet dat daar een beek begint, maar als we daar een bal noordwestwaarts de helling af laten rollen, komt die uiteindelijk terecht in de Valksebeek.

Watermolens

In het Barneveldse beekstelsel lagen 7 watermolens. Het waren onderslagmolens: grote raderen die je in de beek zet – wat zou het mooi geweest zijn als er eentje was bewaard! Ze zijn allemaal weg, alleen verwijst hier en daar een huis of weg naar het verleden. Zo is er een autobedrijf ‘De Watermolen’.

Vispassages

Ik tel in het beekstelsel maar liefst 29 vispassages. En er komen er nog bij, zie ik op de plankaarten van het waterschap.

Waar de Grote en Kleine Valksebeek samen stromen, ligt een stuw met vispassage waar boven een prachtig nat natuurgebiedje is gemaakt.

Duikers en bruggen

Beken ga je pas zien als je erop let. Echt, Cruijff had gelijk. We hebben beken weggestopt, ze gaan met onzichtbare duikers diep onder de wegen door, ze zijn rechtgetrokken. Ze lijken op gegraven sloten. Zoals de Grote Beek bij Stroe en Garderbroek.

Natuurgebieden

Er liggen een aantal landgoederen en mooie natuurgebieden in het stroomgebied, zoals Schaffelaar bij Barneveld, en bij Hoevelaken en Terschuur mooie bos- en heidegebieden. Hier loop ik van station Hoevelaken naar station Barneveld, en kom daarbij door het Paradijs en Kallenbroek, twee prachtige natuurgebieden die ik helaas aan elkaar moet plakken met lange asfaltwegen.

Het meest verrassend vind ik nog wel het nieuwe waterbergingsgebied Bloeidaal en De Schammer ten oosten van de A28. Nat, ruig, toch ook wel aangeharkt. Ontwikkeld opdat Amersfoort droge voeten houdt. Je komt er door op een wandeling Hoevelaken – Amersfoort, maar die ligt hier nog op mijn tekentafel. Op de fiets ben je er helaas zo doorheen.

Irrigatiestelsels

Op twee plekken, bij Bylaer en bij Stoutenburg, zijn oude irrigatiesystemen herkend. Daar is weinig van over, omdat de interesse daarin pas begon toen alles al weg was. Ook bij De Valk zie ik sporen van irrigatie, dus dat wordt een ander verhaal.

Monding

Amersfoort ligt bij het samenstromingspunt van de Luntersebeek en de Barneveldsebeek. Vanaf dat punt naar beneden noemen we de rivier de Eem. Waar is dat punt? We duiken de lagen van de geschiedenis in.

Tegenwoordig mondt de Barneveldsebeek bij de Barneveldsesluis uit in het Valleikanaal (links van de fietsers).

Vroeger was dat Valleikanaal er nog niet, en stroomde de Barneveldsebeek door naar de buitengracht. Met een tussenstukje om de Luntersebeek af te kunnen leiden bij overstromingsgevaar vanuit de Luntersebeek. Denk ik.

Nog vroeger was de buitengracht er nog niet.

En nog vroeger was er helemaal geen Amersfoort en dus ook geen gracht en mondde hij uit in de Luntersebeek.

Nu is dat samenstroompunt hier – maar dit is wel hypothese hoor.

Alle afbeeldingen