In het Binnenveld liggen twee oude polderdistricten: in het zuiden het polderdistrict van Wageningen en Bennekom en in het noordoosten de polder van Doesburg. Ik had verwacht dat het eenvoudig zou zijn om daarvan een polderkaart te vinden, maar nee hoor. Wel kaarten met watergangen, maar niet eentje met de indeling van de polders. Dus ben ik zelf aan het tekenen geslagen met dit als resultaat.
Wegen zijn rood, dijken zijn groen en watergangen zijn blauw. De zwarte stippen zijn de uitwateringssluizen.
Het zijn vier polders. Bovenaan de Doesburgherpolder. Onderaan de Nudepolder. In het midden de Bovendijkgraafse en de Benedendijkgraafse polder.
De vraag is wat je in het veld nog ziet van de polders. Veel, alles eigenlijk. De wegen en de sloten liggen er nog net zo. Cultuurhistorie van minstens 600 jaar oud waar we trots en zuinig op mogen zijn. Alleen de vergraven Kromme Eem, de Gelderse Wetering die de Doesburgherpolder afwaterde, is grotendeels verdwenen. Dat ontdekte ik tijdens een fietstocht die toch ook veel verrassends opleverde.
1 De Doesburgerpolder
Deze polder van Doesburgh ten noorden van Ede lijkt jonger dan de zuidelijke polders, omdat de afwatering via de Gelderse Wetering door het Bennekomse poldergebied loopt. Die Gelderse Wetering is volgens mij de vergraven Kromme Eem. In die Gelderse Wetering liggen drie stuwen, en de regels voor het openen en sluiten daarvan is een fantastisch verhaal: anno 1460
2 De polders van Wageningen en Bennekom
Het polderdistrict van Wageningen en Bennekom ligt ten oosten van de Kromme Eem en ten zuiden van de Maanderdijk. De achtste polder onder Wageningen is een exclave, namelijk de driehoek bij Rustenburg. Het hele polderdistrict omvat 23 polders.
Dit polderdistrict valt in twee delen uiteen, maar niet volgens de gemeentegrenzen. Kijk met me mee: Dwars door de polders loopt van Noord naar Zuid de Dijkgraaf die de stadsgracht van water voorziet. De polders die oostelijk van de Dijkgraaf liggen, liggen hoger dan de Dijkgraaf, en wateren daar dus op af. Dit zijn de Bovendijkgraafse Polders. Het gebied ten westen van de Dijkgraaf watert af op de Kromme Eem. Hier liggen de Benedendijkgraafse polders.
Ik vermoed dat de hakkelige gemeentegrens tussen Bennekom en Wageningen te maken heeft met de polders. Voorheen liep die grens waarschijnlijk ongeveer recht, maar hij werd met de aanleg van de polders langs de sloten gelegd.
Van deze polders heeft Beijerinck in de 18de eeuw een atlas gemaakt. Door alle kaarten in die atlas te combineren, hebben wij deze overzichtskaart gemaakt.
2a De benedendijkgraafse polders
De Nudepolders, ten zuiden van het Nieuwe Kanaal, zijn het oudst. Ze hebben prachtige namen naar de boerderijen die erin liggen: de Hoeveslagen, de Pasmaten, de Ungels, de Heymaten, de Haar, de Ossekampen en de Nieuwlanden. Ze wateren af op de Zijdvang die via de Haarsluis lost op de Grift, de in de 12de eeuw vergraven benedenloop van de Kromme Eem. Deze Haarsluis ligt er nog net zo en functioneert ook nog net zo.
Van de middelste polders van Wageningen en de noordelijke polders van Bennekom zijn nummer 1 tot en met 4 benedendijkgraafs. Het Wageningse deel hiervan heet het Wageningse Broek, het Bennekomse deel is naamloos. Erbij horen:
- de Veenkampen tussen de Grift en de Veensteeg
- het Slag tussen de Veensteeg en de Slagsteeg
- de Voorburgten en de Oorden tussen de Slagsteeg en de Rijnsteeg
- de Haverlanden en de Maten tussen de Rijnsteeg en de Dijkgraaf
De namen zijn in Wageningen en Bennekom hetzelfde. Daarom weet je daar ook nooit of je de gemeentegrens al gepasseerd bent. Ten noorden van de eerste polder ligt de Bennekomse Meent die in gemeenschappelijk gebruik was door Wageningers en Bennekommers. De meent is buitendijks gebied. Zuur veenwater van de Kromme Eem dat de polders bedreigde werd tegengehouden door de Eemwal en de Haarwal, maar stroomde vrijelijk in de Meent.
De Benedendijkgraafse polders ten noorden van het Nieuwe Kanaal wateren bij de Broeksluis af op de Kromme Eem. Deze sluis lag aan het eind van het Nieuwe Kanaal, waar de weg langs het Kanaal ophoudt, maar is nu verdwenen. In de 15de eeuw stroomde de Kromme Eem naar de Rijn. Het laagste deel daarvan, van de brug over de Haarwal tot aan de Grebbesluis, was al in de 12de eeuw vergraven tot de Grift.
Sinds de omkering van de afwatering in de 17de eeuw stroomt de Grift naar Amersfoort en vandaar in de Eem naar de Zuiderzee. Toen werd de Dijkgraaf helemaal leuk: het water in de sloot aan de oostkant van de dijk waterde op de Rijn af, en de sloot aan de westkant op de Zuiderzee. Dit is nu ook allemaal voorbij: de sloten liggen er nog net zo, maar al het water, ook dat van de gracht en de Dijkgraaf, stroomt naar het IJsselmeer.
2b De bovendijkgraafse polders
Ik zou bijna de bovendijkgraafse polders vergeten. Het zijn er vier, en wel de vijfde tot en met de zevende polder onder Wageningen en Bennekom plus de achtste, het buitenbeentje:
De vijfde polder is de Bornse Weilanden en de Hoeven tussen de DijkGraaf en BornseSteeg.
De zesde polder is het gebied tuschen de BornseSteeg en de LaageSteeg (nu Mansholtlaan-Dreeslaan). Nu is dit de Campus en het gebied daar ten noorden van tot aan de de Maanderdijk.
De zevende polder zijn de Bovenbuurtse Weilanden: tussen de LaageSteeg (Mansholtlaan dus) en de Buurtse Weg. Dit is nu Born-Oost en het gebied daar ten noorden van aan de oostkant van de Mansholtlaan tot ten noorden van de A12.
De achtste polder is een buitenbeentje: ‘De Agtste Polder genoemd Oud-Wageningen; leggende voor de Bergpoort, beslooten tuschen de Rencumse Weg, den Dijk en de Stads Gragt.’ De Rencumste Weg is Onderlangs, en daar hoort de huidige Veerstraat bij. Het gaat dus om het driehoekje in Wageningen tussen de Dijk, het Spijk en de Veerstraat.
Eemwal
De polders van Wageningen en Bennekom werden tegen het zure water van het veenkussen bij Veenendaal beschermd door de Eemwal. Bij de Hornskolk kwam de Veenbeek die het veenkussen ontwaterde bij Veenendaal erbij. Waar de twee beken samen kwamen, werd ook een schut gelegd.
Waar nu het Nieuwe Kanaal ligt, lag toen de Broekwetering. Die ontwaterde de laagste polders van Wageningen en Bennekom, de Benedendijkgraafse polders. Waar de Broekwetering in de Kromme Eem mondde, lag de Broeksluis.Vanaf hier naar beneden werden de polders beschermd tegen het zure veenwater met de Haarwal Nog verder naar beneden lag de Haarsluis waarop de Nudepolders losten.
Tenslotte loste al dit water samen bij de Grebbesluis op de Rijn.
Ooh langs de Rijn lag ook een dijkje maar dat vond men niet zo belangrijk.
Meer lezen over het Binnenveld? Lees in Het Verhaal van het Binnenveld alles over de geschiedenis van het waterbeheer in het Binnenveld. Liever een boek? Dan is mijn boek Water in het Binnenveld vast iets voor jou. Het boek is te koop als paperback en als eboek.