De uiterwaarden bij Oosterbeek

De uiterwaard bij Oosterbeek is een grote kronkelwaard in een binnenbocht. Een deel is ingepolderd tot de Rosandepolder; benedenstrooms daarvan ligt de Ossenwaard, een aanwaswaard boven een buitenbocht.

We kijken naar nummer 2 op onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen.

Premium inhoud

Oude kaarten en prenten

1568 Ossenwaard bij Oosterbeek

De oudste vermelding die ik heb gevonden van een deel van deze waard is deze prachtige schets uit 1568:

Dit is de staart van deze waard bij het Drielse veer onder Westerbouwing. Het bos heet daar de Boefhegge, die staat op de grote kaart van het Koenenbosch van Witteroos uit 1570, en daar staat zowaar ook een rijsweerdje op in de Rijn. De Boefhegge is het ‘steeltje’ midden onderaan, vlakbij de vouw in het perkament. Hier ligt nu ongeveer de weg naar het Drielse veer. Meer over deze kaart.

Hier probeerde de Rekenkamer nog meer zandbanken aan te laten groeien vlak boven de stootoever die zich immers naar beneden verplaatst. Zo stimuleerden ze de groei van een aanwaswaard.

1623 Bernard Kempinck: Ossenwaard

Kempinck maakt een kaartje van de aanwaswaard. Bovenaan zie je het klif van de Westerbouwing. Rechts op de kaart de weg naar het Drielse Veer. Links daarvan ligt een rijsweerd beplant met stoccken. Tussen het beplante en het onbeplante (oudere, al in gebruik genomen) deel staat het canael van d’ oude becke verlanden. De oude beek zal de Seelbeek zijn.

Op de volgende AHN uitsnede zien we deze Ossenwaard met daarin duidelijk hoogteverschil. Dit zijn geen plooien en ruggen als in een kronkelwaard, want dit is geen kronkelwaard. Maar het lijkt er wel op: de buitenbocht van de Rijn verplaatste zich van oost naar west en liet daarbij deze aanwaswaard achter. Het is lastig hiervan een goede uitsnede te maken, want als ik er teveel stuwwal erbij pak, verdwijnen de kleine hoogteverschillen in de waard vanwege het ‘geweld’ van de hoogteverschillen van de stuwwal. Midden bovenin ligt de Oude kerk van Oosterbeek, links de draaikom van de sluis bij Driel, rechtsonder de camping bij de oude steenfabriek. In deze hoger liggende (niet afgegraven) waard zie je geulen en ruggen. Het hoogteverschil is 50 cm.

1631 Nicolaes van Geelkercken: Ossenwaard

In 1631 maakt Nicolaes van Geelkercken een kaart van de Ossenwaard. Hij noemt het de muncken Ossenkamp. Ik lees vaak dat munck gelezen moet worden als monniken, maar volgens mij wordt hiermee soms een mank veld bedoeld, een veld met een hap eruit, maar dit is puur hypothese. Ik lees namelijk vaak dat dit of dat een monnikenveld is, maar dat onduidelijk is van welke monniken dan. Terug naar de muncke Ossenkamp. Links bovenin zien we de kerk, we zien het pad de uiterwaarden in (naar de camping) en we zien de Leigraaf waar de sluis in ligt van Rosande.

1663 Isaac van Geelkercken: Ossenwaard

In 1663 tekent Isaac van Geelkercken de Ossenwaard. Het rijsweerdje van Kempinck is hier het stukje wit boven het driehoekige groene veldje A. Hij noemt het A: startie, staartje. Later werd dit de triepelweide genoemd, en dat zal op de vorm slaan.

En in de zomer van 2024:

1671 Isaac van Geelkercken: de hele uiterwaard op de 10-meterkaart

Ter voorbereiding van het bezoek van Hudde en Huigens maakt Isaac van Geelkercken een tien meter lange kaart van de Rijn. Hierop zien we prachtig het aangroeien van de kronkelwaard met grof zand en grind, de ingepolderde Rosandepolder en de aanwaswaard bij Oosterbeek, de Ossenwaard.

De Rosandewaard is ingepolderd voor het archief begon (dat is dus eigenlijk onze prehistorie). In de 17de eeuw ligt hier een welvarende polder met de resten van een kasteel in het midden.

1738 Ossenwaard

Nog een kaart uit 1738 van de Ossenwaard die nu de Mariëndaalse Ossenweerd wordt genoemd.

1762 Rosandepolder

Het kenmerk van een kronkelwaard (behalve de vorm) zijn de ruggen en dalen die in plooien naast elkaar liggen. Heeft de Rosandepolder dat ook? We kijken op deze kaart uit 1762 en zien dat wegen en sloten de richting van plooien volgen.

We tekenen de kaart over op het AHN. Zien we plooien? Nee.

De Rosandepolder is vlak (op de twee grindgaten, de plek van het kasteel en de strook langs de leigraaf na). De plooien zijn eruit geëgaliseerd, en waarschijnlijk is de hele waard afgegraven voor baksteenindustrie.

Griend

Tegen de Rosandepolder groeit in de 17de eeuw een nieuwe zandbank aan. Op de kaart uit 1762 is die zandbank getekend en wordt Den Griend genoemd. Nou is griend geen onbekend woord. Een griend is nu een dolfijn of een wilgenakker; maar in de 17de eeuw noemen ze een waard met wilgen een rijswaard. Op de kaart is deze zandbank bruin gekleurd en er zijn geen wilgjes in getekend. Wilgenakker valt af en dolfijn ook. Dus waarom Den Griend? Kan hier grind liggen?

Ja dat kan. Ik puzzel verder en daarbij komt mijn waterkennis van pas. De eerste lessen bij het aangroeien van een waard, is (1) dat zand nooit de rivier oversteekt en (2) dat het zand afkomstig is van de bovenliggende afgekalfde buitenbocht. Dat is hier de Zandberg bij Arnhem, zie bocht 1. Dat is stuwwal, dus daar kan heel goed grind door de Rijn zijn meegesleept. En dat grind komt dan inderdaad hier terecht.

De heren commissarissen schrijven in de 17de eeuw inderdaad dat hier bloot zand en grind ligt en noemen ze de waard ook wel de Rosandtsche grint.

Grind en keien dus. Heeft het zin daar naar grind te zoeken? Nou, we zijn iets te laat. Het oostelijke deel van de Rosandepolder is inmiddels afgegraven. En ja hoor, dit zijn grindgaten. Maar dat kan net zo goed oud grind zijn, en bovendien is die afgraving niet in de Griend maar in de Rosandepolder, dus ik ben niets verder. De griend ligt ook nu buitendijks.

Op de kaart zien we dat de Rosandepolder ontwatert door een sluis. Die sluis ligt er nog. De sluis ontwatert de polder in de Leigraaf die bij het Drielse veer uitmondt in de Rijn.

1838 Goudriaan

Goudriaan tekent de Rosandepolder met een gesloten ringdijk (behalve in de rug bij de stuwwal) en een sluisje op het laagste punt. De Ossenwaard heeft geen dijk. Hij tekent een natte plek in de dijk rond de Rosandepolder en ik ben benieuwd of die er nog is. Ik kijk op Google maps: weg, opgevuld door de steenoven – nu camping – vermoed ik.

In de staart bij Oosterbeek tekent hij geen dijk en alleen twee stroombaken.

ca 1860 J.P. van Wisselingh

Op de volgende prent staat de schilder op de Duno en kijkt terug over Oosterbeek, Rosande en Arnhem in het verschiet.

1865 Gerard Bilders

Gerard Bilders die in Oosterbeek woonde – het huis staat er nog – heeft de waarden bij Oosterbeek meermalen prachtig geschilderd. Altijd met koeien.

1870 Reuvens

Reuvens tekent hetzelfde als Goudriaan. Bij de natte plek tekent hij een steenoven net buitendijks van de polder. De stroombaken bij Oosterbeek zijn weg, wel is daar een nieuwe structuur met kribben gekomen. Zou dat nu land zijn? Ik zie op Google maps. Dat deel is inderdaad nu land en de oever is een harde rand.

Op deze kaarten van Goudriaan en Reuvens is goed te zien dat de Rijn bij bij Oosterbeek een ruimere bocht volgde die geleidelijk is verzand, al of niet met hulp van mensen die slim kribben legden.

Reuvens tekent geen peilschalen, dijkmagazijnen, afstandspalen en rijksmerkstenen in (rijksmerkstenen noemen we nu peilstenen zoals op de foto hieronder). Maar ik weet wel degelijk een peilsteen in de zuidmuur van de Oude Kerk van Oosterbeek te zitten die Reuvens niet vermeldt. Zou de peilsteen zijn verplaatst? Die bij de Koeweide is immers verdwenen.

De dijk die Reuvens tekent tussen de Rosandepolder en de Ossewaard ligt er nog:

1873 Van Amerom: De stootoever bij de Duno

Deze steile helling is indrukwekkend, maar deze tekenaar heeft wat overdreven. Tot zover mijn idee om oude prenten als betrouwbare bron van het landschap in vroeger tijd te gebruiken.

De uiterwaard nu

Ruimte voor de rivier

De spoorbrug is begin deze eeuw op hoge poten geplaatst zodat de waard ook als nevengeul kan fungeren.

Klompenpad

Er loopt een mooi klompenpad door de polder. Meer over dit klompenpad.

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Het is tijd om de waard van Rosande en Oosterbeek te verlaten en de Rijn weer over te steken en op weg te gaan naar de volgende waard op de zuidoever bij Driel.

Meer lezen over de Veluwezoom? Dan is mijn boek De Veluwezoom in 1887 - met Henriette Fabius op vakantie misschien iets voor jou. We volgen Henriëtte Fabius die in 1887 17 dagen op vakantie ging naar Oosterbeek en daar een dagboek over schreef. Enthousiast beschrijft ze vergezichten, bossen, steile hellingen, watervallen en andere dingen die ze niet kent uit Delft. We lezen het dagboek, andere reisverslagen, prentbriefkaarten en reisgidsen. We beantwoorden de vragen: Waarom was de Veluwezoom toen zo populair bij toeristen, wat deden de toeristen zoal, en waarom gaan wij niet meer op vakantie naar Oosterbeek? Meer over dit boek. Of: Bekijk het boek.

Alle afbeeldingen