Heuvelland in noord en midden Nederland

Noord en Midden Nederland is lang niet zo vlak als sommigen ons willen doen geloven: ga maar eens fietsen door Gaasterland en dan niet op een racefiets of e-bike. Gewoon trappen heuvelop en freewheelen heuvelaf. Bovendien: groot is niet altijd mooier. Laten we eens kijken naar deze heuvellanden.

Eerder had ik al eens criteria opgesteld om een heuvel de eretitel van berg te kunnen geven, een lijst van alle bergen in Nederland gemaakt en de bergen in Midden en Noord Nederland in een hiërarchisch overzicht gezet. Nu wil ik bekijken hoe we het landschap ordenen in Heuvellanden.

NB: duinen neem ik niet mee.

Mijn criteria om te bepalen of een heuvel een berg is, zijn in ’t kort:

• prominentie: p > 20
• dominantie: d > 10
• p * d > 400

Heuvelland in Noord Nederland

In Noord Nederland liggen vijf heuvellanden: Gaasterland, Westerwolde, het Drents Plateau, het Steenwijker Heuvelland (die naam verzin ik zelf) en Vollenhover Heuvelland.

Heuvelland in Groningen

In Groningen ligt een heuvelland in Stadskanaal of Westerwolde, met de Kieberg als top op 10 meter. Een andere heuvel is de Ruigeberg. De regio heet Westerwolde, maar ten westen waarvan dat wolde dan ligt, is me duister. Het grootste deel ligt in gemeente Stadskanaal.

De drumlins bij Winschoten, top op ca 6m +NAP, zijn niet hoog genoeg om heuvelland te heten. Ze zijn wel mooi.

Heuvelland in Friesland

Gaasterland is een heuvelland met een dubbele top bij Oudemirdum en Rijsterbosch, beide 13 m hoog.

Heuvelland in Drenthe

De hoogste berg van het Drents Plateau is de Hondsrug, de top ligt even ten noorden van Emmen. Het plateau strekt zich uit over vier provincies. Het oostelijke deel is een wereldfenomeen: de grootste megaflutes op aarde.

Overijssel

Het Steenwijker Heuvelland bestaat uit drie delen. In het midden ligt een keileembult, oost en west daarvan een rij keileemruggen. Dit zijn restanten van een eindmorene rond het glaciale dal van Steenwijk, en dat is een ander verhaal. Het bijzondere is: deze eindmorenen zijn versmeerd tot drumlins. Ik noem dit gebied het Steenwijker Heuvelland. Prachtige naam. De top is de Woldberg (26 m). Op het oostelijke complex ligt de Havelterberg (21 m), maar dat is een heuvel.

Het heuvelland bij Vollenhove met een naamloze top op net geen 10 meter. Ik noem het (voorlopig) Vollenhover Heuvelland. De uitsnede van het AHN is overigens interessanter vanwege al die terpen bij Kampen en zie je hoe de delta van de IJssel zich uitstrekt tot in de Noordoostpolder?

Er zijn nog een paar losse keileembulten in Noord Nederland die geen deel zijn van een heuvelland, zoals De Hoge Berg op Texel, Wieringen en Urk.

Heuvelland in Midden-Nederland

Midden-Nederland is het meest heuvelachtige gebied van Nederland. Noord-Nederland ligt laag, Zuid-Nederland gaat in zijn geheel omhoog. Midden-Nederland gaat op en neer.

Het indelen in heuvellanden vind ik lastiger dan bij Noord Nederland. Niet alleen omdat ik het hier beter ken (en het dus lastiger vind om Delden bij de Sallandse Heuvelrug te proppen dan om Winschoten en Onstwedde bij elkaar te nemen), maar ook omdat veel heuvels eilandjes zijn in een grote zee. Ik vind dat ze qua ontstaan bij elkaar zouden moeten horen om een deelgebied te vormen, maar dat is nog niet zo gemakkelijk. En voor een fietser of wandelaar wellicht niet relevant.

Overijssel

In Twente en de Achterhoek (ja ik weet het, dat is Gelderland) gaat de ondergrond omhoog en vormt het Tertiair Plateau. Daarop ligt in Twente een langgerekte heuvelrug: de Twentse Heuvelrug. Het noordelijke deel hiervan is een deel van de stuwwal bij Ootmarsum, en hoewel dat voor een wandelaar en fietser minder relevant is, leg ik toch de splitsing bij de A1 ten zuiden van Oldenzaal. Ten zuiden daarvan ligt dus het Tertiair Plateau in Twente en de Achterhoek, en daarop de Twentse Heuvelrug met als top de Linderes bij Lonneker

Ten noorden van de A1 ligt de Hezinger Stuwwal met als top Hezingen in Duitsland en de Tankenberg bij Oldenzaal als tweede berg.

In Salland ligt een samensmeltsel van verbrokkelde stuwwallen en keileembulten. Afzonderlijke delen zijn (van noord naar zuid) de Besthmenerberg, Archemerberg, Luttenberg, de grotere Sallandse Heuvelrug, Lochemerberg en ten oosten daarvan de Needeseberg. Ik prop ze bij elkaar en noem alles samen de Sallandse Heuvelrug. De top is de Archemerberg. Andere bergen (volgens mijn criteria) zijn de Koningsbelt en de Lochemseberg.

In midden Twente ligt een golvend gebied tussen Tubbergen, Borne, Delden, met als hoogste punt de Deldeneresch, een heuse stuwwal. Ik neem hier ook de heuvels van Sibculo en de Wierdense rug bij. Dus dit zijn alle bulten en bultjes die liggen tussen de Sallandse en de Twentse Heuvelrug, ook al horen ze qua ontstaan absoluut niet bij elkaar.

Heuvelland in Gelderland

De Veluwe is een samensmeltsel van zes stuwwallen, en splits ik op in zes heuvellanden. :

• Oostveluwe: top is de Tafelberg bij Rheden. Een tweede berg is Hoog Soeren.
• Arnhemse Heuvelrug: top is de Zijpenberg, maar dat is geen berg omdat hij zo dicht bij de hogere Tafelberg ligt. Eigenlijk speelt de Tafelberg vals: er ligt een duin bovenop en dat is de oorzaak dat hij hoger is dan de Zijpenberg.
• Edese Heuvelrug: top is de Sijsselt. Deze heuvelrug bestaat uit twee stuwwallen: de Stuwwal van Ede en de Stuwwal van Reemst. Het zuidelijke deel heeft een oude naam: de Moft.
• Garderens Heuvelland: top is het Speulderbos.
• Heuvelrug van tHarde-Hattem: top is de Woldberg bij Oldebroek.

De top van Berg en Dal is de Kleverberg. De heuvelrug loopt over de grens door en is deel van de Nederrijnse Heuvelrug. De Kleverberg is net zo hoog als de Tafelberg bij Rheden. Een tweede top is de Preekstoel die wel in Nederland ligt en ook aan alle criteria voor berg voldoet.

De top van Montferland is de Hettenheuvel. Deze kromme rug ligt deels in Duitsland, maar de Hettenheuvel is hoger.

De Achterhoek is deel van het Tertiaire Plateau dat bij de Twentse Heuvelrug al aangestipt werd.

Utrecht

De top van de Utrechtse Heuvelrug is de Amerongseberg.

Het Gooi bestaat uit drie losse heuvels, met daaromheen drie heuvelruggen. De top is de Stompert. Een tweede berg is de Tafelberg bij Blaricum.

Overzicht

Dan is dit voorlopig dus de naamgeving die ik hanteer op dit blog.

Alle afbeeldingen