De uiterwaarden bij Elden: Meinerswijk

In de uiterwaarden bij Elden ligt Meinerswijk, nu een heerlijk park tussen oud en nieuw Arnhem in een grote kronkelwaard van de Rijn.

Dit is de routekaart voor het eerste deel van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen; we zijn bij 1.

---

Premium inhoud

Oude kaarten en prenten

1560 Arnhem bij Jacob van Deventer

Jacob van Deventer heeft tijdens de Spaanse Oorlog (de 80-jarige oorlog) in opdracht van de Koning van Spanje kaarten gemaakt van de Nederlandse steden, waarbij hij vooral moest aangeven hoe ze aangevallen en verdedigd konden worden. De omgeving van de steden was dus belangrijk. Van Deventer geeft op zijn kaarten met geel hoge droge plekken aan en met groen lage natte.

Hoewel het deel rechtsonder waterkundig interessanter is, laat ik dat toch weg, en kijk alleen naar de linker onderhoek. Daar begonnen de heren commissarissen namelijk met hun werkbezoeken in de 17de eeuw.

Wat we op deze kaart goed kunnen zien is dat aangroeien en afkalven bij elkaar hoort: terwijl de Meinerswijk groeit, kalft de Zandberg bij Arnhem af.

1576 De Praest

Dit is de oever van Arnhem (onderaan) en de oever bij De Praest, dat nu De Praets heet, aan de overkant. Op deze kaart zien we prachtig de vorm van kronkelwaarden.

Meer over deze kaart.

1655 Meinerswijk en Claesenersgoed

Meinerswijk en Claesenersgoed waren landgoederen in de uiterwaard, net zoals kasteel Doorwerth en Rosande dat waren. Maar deze kaart van het gebied dat nu Meinerswijk heet, gaat over Claesenersgoet, en Meinerswijk staat er niet eens op – het is het lege deel waar de legenda is gemaakt. Rechts het kanaal tussen Arnhem en Nijmegen door Elst – daar ligt nu de weg naar het zuiden overheen, en is de grens van onze Rijncruise. Dat betekent dat op deze kaart het noorden links ligt – erg verwarrend.

Arnhem met de twee kerken en de schipbrug zijn wel echt prachtig getekend.

1671 de 10-meterkaart

Hudde en Huijgens gebruikten in 1671 bij hun onderzoek naar het verzanden van de Rijn en IJssel de 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken. Op de volgende uitsnede zien we links de scheepsbrug van Arnhem. Het noorden is onder, de Rijn stroomt naar rechts. Op de noordoever ligt buiten Arnhem eerst de Sandberg en dan de waard van Rosande. Op de zuidoever ligt tegenover Arnhem Praest [Praets], de Heerlijkheijt Meijnerswijck, Claesenersgoet en boven net buiten de uitsnede ligt Elden.

1838 Goudriaan

Op de kaart in het kaartboek van Goudriaan krijgen we overzicht. Rechts het gebied dat bij Jacob van Deventer nog donkergroen was met diverse hanken erdoor. In het midden de Meinerswijk. De bandijk loopt langs Elden: de hele Meinerswijk is uiterwaard, buitendijks gebied. Vanuit Arnhem leidt een weg naar Elden die ligt op de plek waar voorheen het kanaal naar Nijmegen lag.

een hank is een restgeul van een oude Rijnloop en groeit geleidelijk dicht.
een strang is een kwelwatergeul en groeit dus niet dicht.

Nou begrijp ik waardoor ten zuiden van Arnhem de bandijk zo ver van de rivier af ligt. Dat heeft te maken met de loop van de Rijn rond 1300, en dat is goed te zien op de kaart van Van Deventer. De dijk is ten zuiden van de ruimste bocht gelegd en dan rechtdoor waarbij de grote bocht van de Meinerswijk is afgesneden. De halve cirkel rechts van Meinerswijk op de kaart van Goudriaan is waar Van Deventer drie Rijnlopen tekent.

1857 De Koeweide

1870 Reuvens

Het kaartboek van Reuvens is onze gids bij de fietstochten langs de uiterwaarden. Hij verdeelt deze uiterwaarden over twee kaarten. Interessante plekken zijn de overlaatbruggen in de Eldensedijk, het ‘kruispunt’ bij Elden en de staart van de waard met de stenen sluis.

De uiterwaard nu

Ruimte voor de Rivier

De tijden van het verhogen van dijken en insnoeren van de Rijn zijn voorbij. In het kader van Ruimte voor de Rivier is de Meinerswijk omgezet in heerlijk natuurgebied waar het goed toeven is en waar de rivier meer ruimte heeft. Er is een groene rivier gegraven die zo nodig kan meestromen. De steenoven staat er nog. De huidige dijk met de Batavierenweg loopt overigens niet over de oude bandijk: op de luchtfoto zie je links van Gelredome een cirkel dat een restant is van Fort Elden. Fort Elden lag buitendijks. Maar de oude Drielsedijk ligt er nog wel en is heerlijk fietsgebied.

Fietsen

De oostgrens van onze fietstocht = Rijncruise op de fiets is de weg van Arnhem naar het zuiden. Bij de grote T fietsen wij rechtdoor en houden Gelredome aan onze linkerhand. Links van ons ligt het oude kanaal. We komen bij een wiel bij een kruispunt van dijken bij Elden; hierover gaat mijn volgende filmpje:

Wielen

Wielen zijn mooie restanten van een ellendige gebeurtenis: daar is de dijk een keer doorgebroken. De kracht van het kolkende water is daarbij zo groot dat de bodem diep wordt uitgeschuurd. De dijk kan daarna dan ook nooit op dezelfde plek herbouwd worden: de wiel komt binnen- of buitendijks te liggen.

Achter de bandijk tekent Reuvens even ten westen van Elden drie wielen. Deze drie liggen binnendijks. Reuvens zet bij twee ervan de jaartallen van het ontstaan in, maar een daarvan is niet correct. Die wielen liggen ver van de huidige Rijn hoor, toch zijn ze ontstaan in de 18de en 19de eeuw. Ik begrijp er niks van.

De oostelijke, bij het kruispunt tussen de Eldensedijk en de bandijk, is de Wiel bij het Zwaantje. Deze ontstond in 1711, maar dat wist Reuvens blijkbaar niet. Hier tekent hij ook een peilsteen en een peilschaal in gebouwtjes, maar alles is weg.

De tweede is de kolk van Westerveld, volgens Reuvens ontstaan in 1820, maar volgens andere literatuur al in 1740. Nu is die een fijn stadspark.

De derde is de kolk van Schouten die is wel ontstaan in 1820. Ook die begint al een aardig stadspark te worden.

Sluizen

In 1870 tekent Reuvens twee sluisjes. Die liggen er nog.

Steenovens

Reuvens tekent niet de twee steenovens want die zijn van later tijd.

Doorlaatbruggen

Reuvens tekent twee doorlaatbruggen in de Eldensedijk tussen Arnhem en Elden. Die waren bedoeld om bij hoogwater de Meinerswijk vol te kunnen laten lopen. De opvolger hiervan ligt even ten oosten van de hoofdweg. Een schitterend ding dat helaas buiten gebruik is. de term doorlaatbrug vind ik vreemd: het is toch gewoon een lange kokersluis?

Maar het mooist in Meinerswijk vind ik de grote doorlaatbrug uit 1966. Ik raad je echt aan eens te gaan kijken. Het is een beweegbare waterkering, de Haringvlietdam in het klein. Het is per ongeluk een Rijksmonument geworden omdat men dacht dat hij ouder was, en gelukkig maar. Hij is veel groter dan hier op de foto lijkt, van begin tot eind is wel 5 minuten lopen. De 40 ijzeren schuiven (van 2,5 ton elk) zitten er nog in. Ook de asfalt overlaat vind ik een bezoekje waard al is het maar vanwege de flora.

De stootoever bij de Koeweide

Bij de Koeweide lag en ligt de dijk strak tegen de rivier. Hier ligt ook de gemeentegrens tussen Elst en Heteren. Dat klinkt logisch: zo is het duidelijk wat van wie is, want bij de grens zelf groeit geen zandbank aan. Geen ruzie dus.

Op de grens staat een grenspaal en een dijkmagazijn.

In het dijkmagazijn tekent Reuvens een peilsteen, maar die kan ik niet vinden. Zit die nu in de kerkmuur van de Oude Kerk in Oosterbeek?

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Alle afbeeldingen