Welkom bij de serie Het Merckendal. Ik hoop dat je er veel plezier aan beleeft en voortaan anders kijkt terwijl je wandelt of fietst door dit mooie gebied. Ik hoop dat ik je mijn plezier in het uitwerken van deze serie kan overbrengen.
Deze serie hoort bij het cluster Het Verhaal van de Sandr van Wolfheze.
Het Merckendal = Het stroomgebied van de Heelsumsebeek
Wij voeren de oude naam het Merckendal in en bedoelen daarmee het hele stroomgebied van de Heelsumsebeek. Dat is groter dan velen denken: het Rozendaalseveld, Terlet, Deelen, Warnsborn, Valkenhuizen, de dierentuin en openluchtmuseum: allemaal Merckendal.
De naam Merckendal
De veldnaam Merckendal vinden we terug op 17de eeuwse kaarten van Nicolaes van Geelkercken. Hij zet de naam langs het grote Heelsumse beekdal maar dan verder bovenstrooms waar het dal droog ligt.
Ik lees op meerdere plekken dat de herkomst van de naam Merckendal onduidelijk is. Maar nu, na een jaar studeren op dit gebied, denken we dat we eruit zijn.
Merk en marke betekent grens. Een stuk land markeren is de grens ervan aangeven. Wij denken dat in die tijd het dal een duidelijke scheiding was tussen de stuwwallen en de sandr, zonder dat men dat geologisch wist. De stuwwallen waren vruchtbaarder, er groeiden beuken en eiken en er woonden mensen. In de sandr lag de eindeloze droge heide. Het Merckendal als grensdal, niet zozeer bestuurlijk als wel landschappelijk en in landgebruik. Zoals sGrooten het zo mooi tekent: waar groen ophoudt en geel begint. De twee boerderijen aan de rand van het geel zijn Warnsborn en Valkenhuizen.
Het plan
Dit is onze stafkaart. Klikken op een plaatje levert een grotere afbeelding op. Nee, ik kan die blauwe nummers ook niet lezen.
Ik heb het grote stroomgebied van de Heelsumsebeek ingetekend dat we het Merckendal noemen.
We nemen de waterscheiding van dit stroomgebied als grens. Maar, stelt G heel terecht, als het bij Terlet regent, zakt dat water in de grond en ik kan niet zien waarheen het onder de grond stroomt. Dat is waar, we vervangen de regendruppel door een bal. Als we in het Merckendal een bal op de grond gooien en die bal rolt naar beneden – hij blijft natuurlijk al na een meter liggen achter een takje, maar dat takje halen we weg en weer en weer en weer – dan komt die bal bij de monding van de Heelsumsebeek uit in de Rijn.
Om niet helemaal kriskras door het gebied te rennen, delen we het op in delen. Ik met mijn waterbril op – en tenslotte is dit een stroomgebied – denk dan meteen aan zijdalen. We groeperen sommige kleine zijdalletjes en komen op 15 zijdalen. Die nummeren we van boven naar beneden en we geven ze een naam. Zo mogelijk een bestaande naam, anders verzinnen we er zelf eentje.
Over het Fluitermaatsedel in Renkum twijfelen we nog: mochten we over een zijdal niks kunnen vinden, voegen we er twee samen en nemen we het Fluitermaatsedel ook nog mee. Ha, we hebben de toegift al gepland. Nou het concert nog.
Dus: we beginnen op het hoogste punt op de Tafelberg bij Rheden en lopen dan naar beneden door ons hoofddal, en telkens als we een zijdal tegen komen, bestuderen we dat dal.
Wat doen we wel en wat doen we niet?
We kijken op oude kaarten, lezen artikelen over de geschiedenis en fietsen vele kilometers. Ik wandel wat af. En steeds weer gaan we op zoek naar de bodem van het dal.
Waar kijken we naar en waar niet naar? Zoals je gewend bent van landschaplopen: we kijken breed, maar gaan altijd uit van wat een wandelaar of fietser ziet of zou kunnen zien maar niet ziet. We kijken naar geologie, landschap, bodem. We kijken of we onderweg bodems kunnen herkennen . We kijken naar grassen, mossen en paddenstoelen en proberen plantengemeenschappen te fotograferen. We kijken naar sporen van vroeger zoals wallen en eeuwenoude sporen van wegen zoals hessenwegen en koningswegen; naar grenspalen, RDstenen, dakpannen, trafohuisjes, faunapassages en duikers. We kijken naar water: beken en sprengen, drinkpoelen, bronnen, putten, watervallen en zelfs stuwdammen. Ooit gehoord van de waterval van Martinet, de Brouwkuilen, Wodanseiken, Kroatenpas bij Deelen, stuwdammen in het Papendal, de Jacobsput?
Maar we kijken niet naar alles. Waarover veel te vinden valt, slaan wij over. We zoeken juist de rariteiten op. De Tweede Wereldoorlog interesseert ons net wat minder.
Nog een paar uitgangspunten: we fietsen en wandelen. Bushaltes zijn interessant, autoparkeerplaatsen niet. We gaan niet van de openbare weg af.
Voortaan kijk je anders en zie je meer. Ik hoop dat je al lezende kunt zien met hoeveel plezier G en ik aan deze serie hebben gewerkt.
De delen
De serie bestaat uit 15 delen. Voor premium abonnees zit er bij bijna elk deel een extra stuk met:
- informatie over geologie, geomorfologie en bodems
- onze onvolprezen speurtocht naar 23 RD-punten;
- onopgeloste puzzels, zoals een tekening of foto waarvan we niet weten van welke plek.
- wandelmogelijkheden: tips voor klompenpaden, routes van anderen of eigen routes.
- stippenkaart: overzichtskaart van het dal met stippen van de plekken waar ik een foto heb genomen.
- Dal 1: Plagdel = het hoogste dal dat begint bij Signaal Imbosch, en waarin het Rozendaalseveld ligt. In de Koningsheide komt het samen met andere dalen en vanaf daar heet het hoofddal het Merckendal.
- Dal 2: Dal van Valkenhuizen = dit moet vroeger een prachtig dal geweest zijn, maar het is een beetje verknald.
- Dal 3: Delhuyzerdel = een dal op de heide van het Rozendaalse veld met de brandtoren op het hoogste punt.
- Dal 4: Terletsedel = eens het hoofddal waardoorheen het meeste smeltwater stroomde. Het begint bij de pas naar de Eerbeeksebeek, wat ook de grens was van het ijs in het Saalien. Een fenomeen in dit dal is de Waterval op de Beerenberg.
- Dal 5: Dal van de Cluijs = in dit dal ligt een oude boerderij bij een bron op de helling van de Waterberg, waar het openluchtmuseum omheen is gebouwd.
- Dal 6: Dal van Warnsborn = het hoogste watervoerende zijdal. Hier lag vroeger een landbouwenclave met twee boerderijen Hoog Erf en Laag Erf, die het water van de Beek op Warnsborn nuttig gebruikten, maar alles is opgeslokt om er landgoed Warnsborn van te maken.
- Dal 7: Grasdel = een van de langste zijdalen met tentakels tot in Terlet.
- Dal 8: Dal van de Lichtenbeek = het dal met een mooi verknutselde beek.
- Dal 9: Wolfsgat = een klein erosiedal bij de Johannahoeve dat vroeger wel degelijk als naam bekend was.
- Dal 10: Dal van Dreijen = een ruim dal waarin vroeger de buurschap Dreijen lag. De buurschap is verdwenen en het dal is verknald door de spoorweg.
- Dal 11: Dal van de Bilderberg= een klein zijdal op de zuidoever waarin het landgoed Bilderberg ligt.
- Dal 12: Papendal = het langste zijdal. Het dal ontspringt hoog op de stuwwal in het Deelerwoud. Het dal vormt over een lang stuk de grens van Arnhem, en erin staan dan ook een tiental prachtige grenspalen. Het dal aflopen van bron tot monding levert een fantastische tocht op.
- Dal 13: Doorwerthsedal = drie kleine zijdalen bij Doorwerth en Heelsum.
- Dal 14: Het Fluitersmaatsedal = het dal in Renkum en de golfbaan, met op de bodem de Bram Streeflandweg.
- Dal 15: Het Heelsums Beekdal = het natte benedenstroomse beekdal met de molenbeken.
